Əhməd şah Dürrani və Qızılbaşlar: Müasir Əfqanıstanın əsas dayaqları kimlər idi?

Əhməd şah Dürrani və Qızılbaşlar: Müasir Əfqanıstanın əsas dayaqları kimlər idi? Əhməd şah Dürrani və Qızılbaşlar: Müasir Əfqanıstanın əsas dayaqları kimlər idi? https://innews.az/az/news/id-45067

Müasir Əfqanıstanın atası hesab olunan, Dürrani dövlətinin qurucusu və hökmdarı Əhməd şah Dürrani və oğlu, hökmdar Teymur şahın Nadir şah Əfşarın ailəsinə münasibəti və "Kabilin ən güclü və nüfuzlu orqanı" sayılan Qızılbaş ailələri əlaqələri;

Əhməd şah Pəştunların Abdali tayfasından idi. "Şah" olmadan əvvəl "Xan" tituluna sahib idi və Əhməd xan Abdali olaraq tanınırdı. O, ömrünün ən önəmli hissəsini Nadir şah Əfşarın xidmətində keçirmişdir. Nadir şahın Hindistana hücumu zamanı Əhməd xan Abdali-Pəştun tayfalarından ibarət alayına komandanlıq edirdi. Əhməd xan Nadir şaha xüsusi sədaqətli olması ilə seçilirdi. Nadir şah Əhməd xanı tərif edərək, belə söyləyirdi; "Nə İranda, nə Turanda, nə də Hindistanda Əhməd Abdali qədər tərifəlayiq istedada sahib başqa bir adamla qarşılaşmamışam."

Nadir Şahın ölümündən sonra Əhməd xan Abdali, öz dövlətini qurdu və tarix səhnəsinə 'müasir Əfqanıstanın atası Əhməd şah Dürrani' kimi daxil olaraq, özünü Nadir Şahın varisi elan etdi. Nadirin ailəsinə və Qızılbaşlara qarşı böyük rəğbətlə yanaşırdı, Dürrani dövlətinin onurğa sütununu Qızılbaşlar təşkil edirdi, orduda, diplomatiyada. Əhməd şah Nadir şahın övladları və Qızılbaşlar ilə qohumluq bağı quraraq, öz gücünü artırdı və siyasi rəqiblərini tarix səhnəsindən sildi.

"Əfqanıstanda Qızılbaşların geniş miqyasda məskunlaşması Nadir Şahın 1738–39-cu illərdə Hindistan yürüşü zamanı Qəndəhar və Kabilə yerləşdirdiyi qarnizonlarla əlaqələndirilir. Məsələn, Kabil (Qızılbaş) qarnizonunun 12.000 ailədən ibarət olduğu bildirilir. Əhməd Şah həmin ərazidə artıq mövcud olan Qızılbaşları öz yeni qurulan dövlətinin idarəçiliyinə daxil etmişdi.

Dövlətin idarəçiliyi isə demək olar ki, tamamilə Qızılbaşların əlində idi, çünki Dürrani liderlərinin əksəriyyəti savadsız idi. Qızılbaşlar həmçinin kralın qulamxanasının yəni şahın şəxsi mühafizə dəstəsinin əsas hissəsini təşkil edir və Abdali məlikləri ilə tayfa xanlarına qarşı tarazlayıcı qüvvə kimi çıxış edirdilər. Börns bildirir ki, Qızılbaşlar öz muxtariyyətlərini böyük dərəcədə qoruyub saxladılar və yalnız şah (Əfqan hökmdarı) qarşısında cavabdeh olan Xanlarına tabe oldular. 1830-cu illərdə Masson Qızılbaşları Kabil şəhərində "ən güclü və nüfuzlu orqan" kimi təsvir edirdi.

Əhməd Şah taxta çıxdıqdan sonra Nadir Şahın nəslinə sədaqətini nümayiş etdirdi. O, Abbas Quli xanın bacısı ilə evləndi və onu Kabilə köçürdü. Kabil Qızılbaşları ilə əlaqələrini möhkəmləndirmək üçün Əhməd Şah qızını Abbas Qulinin oğluna ərə verdi. Bir neçə il sonra Əhmədin böyük oğlu Teymur, Nadir Şahın nəvəsi Mirzə Şahruxa kömək etdi və bunun qarşılığında Mirzə Şahrux minnətdarlıq əlaməti olaraq qızını Teymur Şaha ərə verdi. Beləliklə, Dürrani sülaləsinin ilk iki hökmdarının Qızılbaş hərbi ailələrinin qızları ilə evlənməsi baş verdi. Dürrani sarayında "cinsi siyasət" adlandırılan bu evlilik strategiyası davam etdi. Məşhəddə Nadir Şahın nəslinə, eləcə də şərq dağlarında yerləşən Qızılbaş qarnizonlarına qarşı xoş-mehriban münasibət davam etdirildi və bu siyasət Dürrani-Barakzai qarşıdurmasına qədər davam etdi.

Teymur şah "Nadir şahın ölümü ilə şərq dağlarında qalanların nəslindən olan 12.000 dürrani olmayan İranlı Qızılbaş süvarilərindən ordusunun bir hissəsi üçün istifadə etdi. Onun bu şiə iranlılara (qızılbaşlara) arxalanması onun Dürrani ardıcıllarını özündən uzaqlaşdırdı". Teymur Qızılbaş əmirlərini yüksək vəzifələrə təyin etdi və onlara Kabildə torpaqlar payladı. Bir il sonra, Qızılbaşların köməyi ilə Teymur qış paytaxtı olaraq Qəndəharı deyil, Pişəvəri seçdi və bu addım, Qəndəharın pəştun elitalarının Teymur şahdan uzaqlaşmasına səbəb oldu. Teymur şah yerli səfərlərdə idarəçi və muzdlu əsgər kimi qızılbaşlara çox arxalanırdı.

Teymur getdikcə Pəştun tayfalarına az, şəhərli Tacik və Qızılbaş qruplarına daha çox güvənirdi, çünki onların ordu və idarəçilikdəki nüfuzu getdikcə artırdı.

Qızılbaşların Əfqan hökmdarı Teymuru sui-qəsddən xilas etmələri;

Əfqan tarixinin bir çox dövrləri ilə müqayisədə onun hakimiyyəti daha dözümlü və sülhpərvər olmuşdu. Buna baxmayaraq, o, bir sıra sui-qəsdçi üsyanlarla üzləşdi. Bu üsyanlar Qızılbaş mühafizəçiləri tərəfindən yatırıldı və 1791-ci ildə (Pəştun tayfaları) Mohmand və Əfridi tayfalarının birlikdə hazırladığı, az qala uğur qazanan bir sui-qəsdlə nəticələnirdi. Qızılbaşlar sui-qəsdçilərlə mübarizə apararkən, Teymur Pişəvər qalasında gizlənmək məcburiyyətində qaldı. Hadisədən sonra o, Qurana and içərək ona sədaqət göstərmiş (xain Pəştunların) iki sui-qəsdçi rəhbərini işgəncə ilə öldürtdü.

Teymur 1793-cü ildə vəfat etdikdən sonra, Əfqan və Qızılbaşları başçıları, məsələn Fateh Xan, Sarfaraz xan Barakzai, Əmir Aslan Cavanşir və Cəfər xan, Zaman xanı taxta çıxardılar."

Mənbələr;
1. Avstriya Elmlər Akademiyasının İranşünaslıq İnstitutunun keçmiş baş elmi işçisi və "Venia legendi" Christine Noelle-Karimi, "State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863), page 25, 26"

2. Britaniya iranşünaslıq İnstitutunun və Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Kral Asiya Cəmiyyətinin üzvü Jonathan L. Lee, "Afghanistan: A History from 1260 to the Present, page 117"

3. Fəlsəfə doktoru Solaiman M. Fazel, "Ethnohıstory Of The Qızılbash In Kabul: Mıgratıon, State, And A Shı’a Mınorıty, (Indiana University May 2017), page 112, 113, 114"

4. Britaniya Kanselyariyasının Kabildəki sabiq rəhbəri Martin Evans "Afghanistan: A Short History of Its People and Politics, page 26"

© Qızılbaş Qlobal İrsi Təşkilatının sosial media moderatoru, araşdırmaçı Vahid İbayev