"Başqasından görmədiyi anlayışı özünə göstərdi, keçmişdə aldığı yaraları gələcəyinə daşımaqdan imtina etdi"

"Başqasından görmədiyi anlayışı özünə göstərdi, keçmişdə aldığı yaraları gələcəyinə daşımaqdan imtina etdi" "Başqasından görmədiyi anlayışı özünə göstərdi, keçmişdə aldığı yaraları gələcəyinə daşımaqdan imtina etdi" https://innews.az/az/news/id-49650

Uşaqlıq bəxt məsələsi deyil. Uşaqlıq şərait məsələsidir. Kimlərinsə səssiz yaşadığı, başqalarının isə səssizcə içində qışqırdığı uşaqlıqlar var. Söhbət sevgi dolu xatirələrdən deyil, sevgi yoxluğu ilə formalaşmış bir uşaqlıqdan gedir. O evdə böyüyən övladlar var ki, sevgi bir imtina, dəyər bir mükafat, hörmət isə yalnız uğurla qazanılmalı olan bir “şans” kimi verilir. O evlərdə uşaqlar sadəcə böyümür, məhv olur. Çünki “ailə” dediyimiz mühit, insanın ilk cızığını çəkən, ilk dəyərini formalaşdıran yerdir. Və bəzən o cızıq bir ömür silinməyəcək qədər dərin olur.

Psixologiyası pozulmuş bir ana və mühafizəkar, sərt bir ata. Bu iki figurun ortasında “valideyn rolunu” dərk etməyən, özü hələ şəxsiyyət kimi formalaşmamış, amma valideyn adını daşıyan insanlar. Uşaqlar belə bir ailədə sığınacaq yox, daimi təhlükə hissi ilə yaşayar. Ana öz problemlərini uşağın üstünə köçürür, ata öz uğursuzluqlarını, qəzəbini uşağın çiyinlərinə yükləyir. Ən pisi isə, öz səlahiyyətlərini dərk etməyən valideynlər övladını bir fərd kimi görmək əvəzinə, bir əşya, bir əmr alıcısı, ya da öz həyata keçməmiş arzularının davamı kimi dəyərləndirirlər.

Psixologiya elmi göstərir ki, bu tip ailələrdə böyüyən uşaqlarda təhlükəli davranış formaları yaranır, ya hər kəsə boyun əyən və sevilmək üçün hər şeyə razı olan bir şəxsiyyət, ya da daim mübarizə aparan, agresiyanı həyat tərzinə çevirən bir fərd.

Uşağın danışmaq ehtiyacı var. Sadəcə sözlə yox, duyğularla da. Amma bəzən ana susur. Ya psixoloji yorğunluğundan, ya da öz keçmiş travmalarını həll edə bilmədiyindən. Uşaq bir dəfə danışır, dinlənilmir. İkinci dəfə ağlayır, danlanır. Üçüncü dəfə susur. Çünki artıq anlayır: burada onu anlayan yoxdur.

Elmi yanaşmaya görə, uşaq dövrdə sevgi və diqqət görməyən, hissləri anlaşılanmayan uşaqların gələcəkdə empati qurmaqda çətinliyi olur, özünü dəyərsiz hiss edir və özgüvən problemi yaşayır.

Bir çox valideynlər etdikləri fədakarlıqları övladlarına borc kimi təqdim edir. “Sənin üçün bu qədər əziyyət çəkdim"– bu cümlənin ardı uşağın vicdanına və ruhuna bir bıçaq kimi girir. Halbuki övlad valideynin fədakarlığını ödəniş kimi ödəmək üçün doğulmayıb. O, yaşamaq üçün doğulub.

Uşaq bir dəfə öz arzusu üçün nəsə etdikdə günahkar olur. Sanki onun xoşbəxtliyi ailəni yarıya böləcək. Bu halda uşaq seçim etməyi öyrənmir, sadəcə özünü unutmağı öyrənir. Və böyüyəndə heç vaxt “Mən nə istəyirəm?” sualına cavab verə bilmir.

Ata – uşağın ilk qəhrəmanı, ilk güvənidir. Amma o ata başqasının uşağını evə gətirib “bu da mənim övladımdır” deyə təqdim edir, amma öz qanından olan uşağı millətin içində aşağılayırsa, burada problem artıq şəxsi deyil, sistemikdir. Əgər ata sevgisini bölgü ilə verirsə, uşaqlar da sevgi almaq üçün bir-biri ilə rəqabətə girər. Amma heç vaxt sevgi qazanan olmaz.

Ata sevgisindən məhrum böyüyən uşaqların çoxu gələcəkdə ya çox sərt və soyuq valideyn olur, ya da həddən artıq sevgi asılılığı olan şəxsiyyətlərə çevrilir.

Valideyn rolu yalnız bioloji olaraq deyil, sosial və psixoloji olaraq da müstəqil olmalıdır. Əgər bir ailədə qərarları ata yox, onun anası və bacısı verirsə, o zaman ailə daxilində söz sahibi olmur. Belə ailədə böyüyən uşaq valideynlərini idarəedici şəxsiyyətlər kimi deyil, başqasına tabe olan fərdlər kimi görür və gələcəkdə ya öz fikrini bildirməyə çəkinir, ya da həddən artıq sərt və nəzarətçi biri olur.

Daim lağa qoyulan, ailə içində alçaldılan uşaqlar sonda bu sözləri öz daxili səsinə çevirirlər. “Sən heç nə bacarmırsan”, “sən başqasına bənzəməlisən"– bu tip sözlər uşağın zehin yaddaşında özünə yönəlmiş nifrətə çevrilir. O, böyüyəndə iş yerində, münasibətlərində, ailəsində özünü daim dəyərsiz hiss edir və ən xırda uğursuzluqda “mən onsuz da bacarmıram” deyə içindən səsini eşidir. Halbuki o səs ona yox, uşaqlığına aiddir.

Görməməli olduğu səhnələrin şahidi olan uşaqlar, məsələn, xəyanət, şiddət, zorakılıq, qışqırıqlar kimi yükləri özüylə daşıyır. O evdə uşaq deyil, travmanın canlı şahidi böyüyür. Bu isə sonradan travma sonrası stress pozuntusu (PTSD), panik atak, sosial narahatlıq və əlaqə problemlərinə səbəb ola bilər.

Bütün bunların içində böyüyən uşaq nə zaman ailəsini sevməkdən imtina etdiyini bilmir. Sadəcə bir gün heç kimə etibar edə bilmədiyini, hər şeyə cavabdeh hiss etdiyini, sevilmək üçün nələrsə etməli olduğunu anlayır. O uşaq artıq yoxdu. O, içində sağ qalmağa çalışan bir yetişkindir. Öz uşaqlığını sağaltmağa çalışan bir böyükdür.

Və bəlkə də, indi o böyüyün ən çox ehtiyacı olan şey təkcə anlayışdır. Çünki anlayış sağaldır, dinləmək sağaldır. Səsini çıxara bilməyənlərin yerinə susmamaq sağaldır.

Amma bəzən bu acıların içindən bir uşaq çıxır ki, bütün bunlara baxmayaraq içindəki işığı qoruyur. O, zamanla anlayır ki, sevgini ummaq yox, yaratmaq lazımdır. Kimsənin vermədiyi dəyəri özü özünə verir. Qırıldığı yerdən möhkəmlənməyi öyrənir. Yaralandığı yerdə başqasını yaralamamağı seçir. Uşaqkən eşitmədiyi sözləri, böyüyəndə başqasına deməyi öhdəsinə götürür. Özünü təkrar yaradır, təkrar qurur. Özünə valideyn olur.

Heç kimdən sevgi ummadan, heç kimdən anlayış gözləmədən, öz içindəki sevgini özü üçün qaynaq edir. Günahkar sayıldığı arzularını bu dəfə utanmadan yaşayır. Başqasına oxşamaq deyil, özü olmağı seçir. Nə kimsəyə borclu hiss edir, nə də özünü kiməsə sübut etməyə çalışır. Uğurunu səssizcə, dinc qazanır. Çünki bilir ki, xoşbəxtlik səs-küydə yox, sükutda yetişir.

Artıq o, bir zamanlar məhkum olduğu həyatın davamçısı deyil. O, seçdiyi həyatın yaradıcısıdır. Öz keçmişini təkrarlamayan, yaşadığını başqasına yaşatmayan bir insandır. Özünü sevməyi bacaran, sevilmədiyi yerlərdə qalmağı özünə rəva görməyən biridir. Və bəlkə də, ən gözəli budur: o, özünü sağaldaraq sağ qalmağı bacarıb.

Aysel Aslanova