ZAMANIN VƏ MƏKANIN SEYRİNDƏ ÜZEYİR DÜHASI

"Əsli və Kərəm" Operasının İlk Fundamental Partiturasının Tarixi, Fəlsəfi və Estetik Üfüqləri Üzərinə Akademik Baxış

MİLLİ YADDAŞIN BƏRPASI VƏ TARİXİ ZƏRURƏT

I. ŞƏRQ FƏLSƏFİ TƏFƏKKÜRÜNÜN OPERA MÜSTƏVİSİNDƏ TƏŞƏKKÜLÜ

Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin təkamül trayektoriyası, birmənalı olaraq, dahi bəstəkar, mütəfəkkir və ictimai xadim Üzeyir Hacıbəylinin adı və onun müəyyən etdiyi fundamental estetik prinsiplərlə bağlıdır. Şərqin çoxəsrlik şifahi-peşəkar musiqi mühitini, yəni muğam sənətini Qərbin polifonik təfəkkür tərzi və opera janrının struktur qəlibləri ilə dialektik vəhdətdə sintez edən sənətkar, bəşəriyyət üçün unikal bir mədəniyyət modeli miras qoymuşdur. Bu mirasın sadəcə qorunması deyil, onun ilkin mənbələr səviyyəsində, təhriflərdən uzaq şəkildə akademik dövriyyəyə qaytarılması musiqi elmi qarşısında dayanan ən ali və mənəvi vəzifə idi.

Heydər Əliyev Fondunun və Azərbaycan Mədəniyyət Fondunun misilsiz mənəvi və maddi dəstəyi ilə reallaşan "Üzeyir Dünyası" layihəsi məhz bu tarixi zərurətdən doğmuşdur. Bu başlıca xəttin ən uca nöqtələrindən biri kimi işıq üzü görən "Əsli və Kərəm" operasının ilk tam partiturasının nəşri, milli musiqişünaslığımızın tarixində yeni bir elmi dövrün başlanğıcıdır. Yüz ilə yaxın bir zaman kəsiyində arxivlərin tozlu rəflərində, pərakəndə vərəqlər və əlyazma fraqmentləri halında qorunmağa çalışan not materialının vahid, monumental bir korpus halında birləşdirilməsi, zamanın amansız aşınma qanununa qarşı elmi təfəkkürün qazandığı böyük bir intellektual qələbədir.

Xüsusilə vurğulanmalıdır ki, bu fundamental partituranın işıq üzü görməsi əsərin müasir səhnə təcəssümlərinə də tamamilə yeni bir nəfəs gətirmişdir. Təsadüfi deyil ki, sözügedən yeni partitura əsasında hazırlanan "Əsli və Kərəm" operası 2009-cu ildə qədim tariximizin rəmzi olan İçərişəhərdə, Şirvanşahlar sarayının möhtəşəm aurasında, II "İpək Yolu" Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində nümayiş etdirilmişdir. Açıq səma altında, tarixi məkanda baş tutan bu unikal ifa sənət aləmində böyük əks-səda doğurmuş, milli operamızın zaman və məkan hüdudlarını aşan bəşəri gücünü bir daha nümayiş etdirmişdir (bu tarixi məqamı əks etdirən vizual yaddaş fotoşəkillər kitabın foto-salnamə bölməsində, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının 3-cü mərtəbəsində öz geniş əksini tapmışdır).

Bu möhtəşəm hadisə elmi və ictimai mühit tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, görkəmli tarixçi alim, akademik Yaqub Mahmudov bu unudulmaz tamaşaya baxdıqdan sonra əsərin fəlsəfi və tarixi dərinliyini elmi süzgəcdən keçirən dərin məzmunlu məqalə ilə çıxış etmişdir. Bu fakt bir daha sübut edir ki, Üzeyir bəyin irsi təkcə musiqiçilərin deyil, həm də milli dövlətçilik və tarix elminin elitasının daim diqqət mərkəzindədir.

II. "ƏSLİ VƏ KƏRƏM" DASTANDAN TEATR SƏHNƏSİNƏ KEÇİD MƏRHƏLƏSİ KİMİ

Məlumdur ki, Üzeyir Hacıbəyli yaradıcılığında xalq ədəbiyyatı və dastan motivləri sadəcə bir süjet xətti deyil, milli mentalitetin fəlsəfi süzgəci rolunu oynayırdı. "Leyli və Məcnun" operası ilə Şərqdə muğam operasının əsasını qoyan dahi sənətkar, bu janrın daxili strukturunu təkmilləşdirmək axtarışlarını davam etdirirdi. Nəşrə yazılan ön sözdə göstərildiyi kimi, "Əsli və Kərəm" operası bu axtarışların uğurlu bəhrəsidir.

1912-ci il mayın 18-də Bakıda, Nikitin qardaşlarının sirk binasında baş tutan premyera, Azərbaycanın mədəni həyatında böyük bir təlatüm yaratmışdı. Opera rejissoru Hüseyn Ərəblinskinin sahmana saldığı, dirijor pultunda dahi bəstəkarın özünün dayandığı, səhnədə isə Hüseynqulu Sarabski (Kərəm) və Əhməd Ağdamski (Əsli) kimi nəhənglərin canlandırdığı bu əsər, xalqın qəlbindəki mənəvi yanğını professional musiqi dilinə çevirmişdi. Lakin bu dahi əsərin tam mətni və partiturası uzun onilliklər boyu bütöv bir kitab halında çap olunmamışdı. Bu boşluğu doldurmaq isə böyük musiqi fəhmi və zəhmət sayəsində mümkün ola bilərdi.

PROFESSOR FİRƏNGİZ ƏLİZADƏNİN ELMİ-YARADICI FƏDAKARLIĞI

I. REDAKTORLUQ FƏALİYYƏTİNİN FƏLSƏFİ HÜDUDLARI

Təqdim olunan bu fundamental nəşrin arxasında dayanan hərəkətverici qüvvə, layihənin koordinatoru və musiqi redaktoru, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri, Xalq artisti, professor Firəngiz Əlizadədir. Firəngiz xanımın bu layihədəki rolu sadəcə bir mətnin texniki redaktəsi və ya orfoqrafik düzəlişi ilə məhdudlaşmır. Onun çəkdiyi zəhmət, dahi bir bəstəkarın yaradıcılıq laboratoriyasına daxil olaraq, onun yüz il əvvəl düşündüyü hər bir musiqi cümləsini, hər bir intonasiya çalarını bərpa etmək kimi ağır bir elmi-bəstəkarlıq fəaliyyətdir.

Firəngiz Əlizadə özünün "Redaktordan" bəndində ürək ağrısı və eyni zamanda böyük bir qürurla qeyd edir ki, əsərin indiyə qədər nə tam klaviri, nə də partiturası bütöv halda işıq üzü görmüşdü. Musiqi kollektivləri əsərə müraciət edərkən yalnız ayrı-ayrı dövrlərdə əllə yazılmış, köçürülmüş və bu səbəbdən daxili təhriflərə məruz qalmış pərakəndə orkestr vərəqlərindən istifadə etməyə məhkum idilər. Bu vəziyyət milli musiqimizin şah əsərlərindən birinin beynəlxalq musiqi arenalarına çıxarılmasına, dünya dirijorlarının və orkestrlərinin bu əsəri orijinal variantda ifa etməsinə keçilməz bir sədd çəkirdi.

II. MUĞAM VƏ SİMFONİZMİN DİALEKTİK VƏHDƏTİNİN QORUNMASI

Muğam operalarının partiturasını tərtib etmək və onu akademik nəşr səviyyəsinə qaldırmaq musiqi elmində ən çətin proseslərdən biri hesab olunur. Çünki muğam öz təbiəti etibarilə şifahi ənənəyə, improvizasiyaya əsaslanır. Orkestr partiyası isə ciddi şəkildə fiksasiya olunmuş not yazısını tələb edir.

Professor Firəngiz Əlizadə öz bəstəkarlıq dühası və daxili musiqi intuisiyası ilə xanəndənin səhnədəki sərbəst muğam ifası və orkestrin müşayiət funksiyası arasındakı o görünməz mənəvi körpünü qorumuşdur. Firəngiz xanım əlyazmaların üzərində aparılan iş zamanı hər bir muğam şöbəsinin, hər bir avazın və keçidin dəqiq qeydiyyatını aparmış, eyni zamanda orkestrin instrumental rənglərinin və fonunun bəstəkarın orijinal niyyətinə xələl gətirmədən səslənməsini təmin etmişdir. Onun redaktəsi sayəsində opera sənətimizin bu incisi, dünya musiqi ictimaiyyətinin qəbul edəcəyi ən yüksək akademik standartlar səviyyəsinə qaldırılmışdır. Bu, sadəcə bir kitabın nəşri deyil, milli musiqi mədəniyyətimizin gələcək əsrlərdə də təhrif olunmadan yaşaması üçün atılmış önəmli və unudulmaz bir addımdır.

KİTABIN ÖN SÖZÜ VƏ TARİXİ MATERİALLAR

I. SƏNƏDLƏR VƏ FAKTLAR

Kitaba Üzeyir Hacıbəylinin Ev Muzeyinin direktoru Sərdar Fərəcov tərəfindən yazılmış bir "Ön söz" də əlavə edilmişdir. Burada operanın yaranma dövrünün bədii mühiti, premyerası və ilk nümayişindən sonra mətbuatda çıxan reaksiyalar barədə məlumatlar verilir. Ön sözdə əsərin ilk tamaşasından sonra başqa ölkələrdə, məsələn, Daşkənddə və İranda göstərdiyi təsirdən bəhs olunur. Daşkənddə çıxan "Vaxt" qəzetinin 1916-cı ilə aid sayından bəzi sitatlar gətirilir. Həmçinin, bəstəkar Nazim Əliverdibəyovun 1957-ci ildə operanın partiturasını bərpa etmək istiqamətindəki fəaliyyəti və arxiv sənədləri mətndə öz əksini tapıb.

II. OPERANIN MƏZMUNU VƏ OBRAZLAR

Mətndə əsərin bədii tərəfləri də qeyd olunur. "Əsli və Kərəm" dastanı iki gəncin sevgisini və fərqli dünyagörüşlərin qarşıdurmasını göstərir. Üzeyir bəy Kərəm obrazını əlində sazı olan mənəvi təmiz bir "haqq aşığı" kimi təqdim etmişdir. Əsərdə istifadə edilən muğamlar və xalq mahnıları süjetin inkişafına kömək edir və qəhrəmanların daxili hisslərini açır. Bu qeydlər oxucunu operanın musiqi tərəfi və ideyası ilə tanış edir.

ƏBƏDİYYƏT QAZANAN ELMİ VƏ BƏDİİ İRS

Professor Firəngiz Əlizadənin rəhbərliyi və musiqi redaktorluğu ilə ərsəyə gəlmiş "Əsli və Kərəm" operasının ilk tam partiturası, Azərbaycan musiqi elminin son illərdə qazandığı ən böyük və fundamental nailiyyətlərdən biridir. Bu nəşr, dahi bəstəkarın ruhuna bəstəkar həmkarlarının və ardıcıllarının verdiyi ən ali mənəvi hesabatdır. Bu elmi nəşr, həm gənc musiqişünaslar, dirijorlar və tədqiqatçılar üçün əvəzsiz bir fundamental mənbə, həm də Azərbaycanın klassik musiqi irsinin dünya miqyasında qorunub saxlanılmasının hüquqi və akademik təminatıdır.

Böyük zəhmətin, dərin elmi zəkanın və sənətə olan sonsuz məhəbbətin məhsulu olan bu əsər, zamanın bütün amansız sınaqlarından keçərək əbədiyyət qazanacaq və milli musiqi xəzinəmizin ən parlaq incilərindən biri olaraq gələcək nəsillərin yoluna işıq saçacaqdır. Kitabın son səhifəsini bağlayarkən insan dərindən bir ah çəkir və anlayır ki, bəzi əsərlər sadəcə kağız üzərindəki notlar deyil, zamanın axınına qarşı duran mənəvi bir qaladır. Bu qalanın yenidən ucalmasında, Üzeyir bəyin ruhunun bu gün bizimlə yenidən pıçıldaşmasında Firəngiz xanım Əlizadənin çəkdiyi zəhmət sadəcə bir redaktorluq və ya təşkilatçılıq deyil; bu, sənətə və insana verilən ən ali, ən təmənnasız sevgi töhfəsidir. Onun bu fədakarlığında bir sənətkarın öz ustadına və bir ziyalının öz millətinə olan sonsuz bağlılığı eyni nöqtədə birləşir.

Bu nəcib əməl, oxucunun qəlbində yalnız minnətdarlıq deyil, həm də gələcəyə dikilən gözlərdə böyük qürur işığı yandırır. Çünki sənətə belə böyük qəlblə sahib çıxanlar olduqca, bizim mənəvi dünyamız heç vaxt qaranlığa qərq olmayacaqdır. Çünki bu fədakarlıq sayəsində keçmişin sədası sadəcə bir xatirə olaraq qalmır, gələcək nəsillərin yolunu aydınladan əbədi bir məşələ çevrilir. Ustadın ruhuna göstərilən bu ali ehtiram sübut edir ki, həqiqi sənət və ona verilən təmənnasız sevgi zamanı durdurmağa qadir yeganə gücdür. Və biz anlayırıq ki, ustadların yandırdığı o ilk məşəli sönməyə qoymayan bu cür fədakar qəlblər var olduqca, ölüm sadəcə bir cismin sonudur, ruhun və yaddaşın qalibiyyəti isə əbədidir.

AYSEL KƏRİM

Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının mətbuat katibi

Mədəniyyət

ZAMANIN VƏ MƏKANIN SEYRİNDƏ ÜZEYİR DÜHASI