logo
Qərbi Azərbaycanın tarixi adları və hüquqi-mənəvi ədalət axtarışı

Qərbi Azərbaycanın tarixi adları və hüquqi-mənəvi ədalət axtarışı

Qərbi Azərbaycanın tarixi adları və hüquqi-mənəvi ədalət axtarışı Qərbi Azərbaycanın tarixi adları və hüquqi-mənəvi ədalət axtarışı

Coğrafi adlar xəritə üzərindəki sadə işarələr və ya quru ünvan göstəriciləri deyil, həm də xalqın silinməz söz abidələridir. Onlar xalqın minilliklər ərzində formalaşdırdığı mənəvi kodlar, ana dilinin torpağa vurduğu imza və tarixi yaddaşın səsli salnaməsidir. Bir dağın (oronimin), çayın (hidronimin), dərənin və ya kəndin (oykonimin) adı həmin coğrafiyanın qədim sakinlərinin dünyagörüşünü, təsərrüfat tərzini, etnik kökənini və mədəni izlərini özündə saxlayır. Şəxsi qənaətimə görə, toponimika elmi sadəcə dilçilik və ya coğrafiya sahəsi deyil; o, bir millətin "doğum haqqında şəhadətnaməsi"dir. Necə ki, insanın adını dəyişməklə onun keçmişini və genetik yaddaşını silmək mümkün deyil, eləcə də ərazilərin adını dəyişməklə həmin torpağın əsl sahibini gizlətmək olmaz. Lakin bəşər tarixinin qaranlıq səhifələri göstərir ki, siyasi maraqlar uğrunda həyata keçirilən zorakı assimilyasiya siyasəti zamanı təkcə insanlar deyil, həm də ərazilərin əsrlərlə yaşatdığı qədim adlar hədəfə alınır, yaddaşlardan yox edilməyə çalışılır.

Cənubi Qafqazın ən qədim mədəniyyət ocaqlarından biri olan Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan Respublikasının ərazisi) məhz bu cür məqsədyönlü və ardıcıl toponimik müdaxilələrin ən ağır nəticələrini yaşamış bölgədir. Əsrlər boyu azərbaycanlıların yaşatdığı Göyçə, Zəngəzur, Dərələyəz, Vedibasar, Zəngibasar, Ağbaba, Loru və Pəmbək kimi tarixi mahallar, eləcə də yüzlərlə türk mənşəli yaşayış məntəqəsi XX əsrdə inzibati-siyasi təzyiqlərlə dəyişdirilmə hədəfinə çevrildi. Bu proses sadəcə ad dəyişikliyi deyil, bütöv bir etnosun coğrafi yaddaşının silinməsinə hesablanmış geosiyasi layihə idi. Çünki tarix boyu sübut olunub ki, bir xalqı fiziki olaraq öz yurdundan çıxarmaq hələ tam qələbə sayılmır; işğalçı zehniyyət özünü o vaxt rahat hiss edir ki, həmin xalqın torpaq üzərindəki bütün mənəvi izlərini, xüsusilə də dilinin izlərini silmiş olsun.

Qeyd edək ki, Qərbi Azərbaycan torpaqları türk xalqlarının minilliklərlə davam edən həyat tərzinin, dövlətçilik və mədəniyyət tarixinin şahidi olub. Bu ərazidəki toponimlərin mütləq əksəriyyəti qədim türk dillərinin fonetik qanunlarına, leksikasına və coğrafi terminologiyasına əsaslanır. Bölgədəki oykonim və oronimlər həmin torpaqların sahiblərinin etnik mənsubiyyətini sübut edən təkzibolunmaz sənədlərdir. Məsələn, "Göyçə" gölünün adı suyunun təmizliyi və səmaya bənzər rəng çaları ilə bağlı türk düşüncəsində yaranmışdırsa, "Zəngəzur" silsiləsi və mahalı bölgənin qədim türk tayfalarının adı və coğrafi relyefi ilə birbaşa bağlıdır. "Vedibasar", "Zəngibasar" kimi mahallar isə həmin ərazidən axan çayların hövzələrində formalaşan qədim məskunlaşma arealını əks etdirir.

Burada diqqət yetirilməli olan mühüm bir məqam da mikrotoponimlərdir. İri yaşayış məntəqələrinin adlarını fərmanlarla dəyişmək mümkün olsa da, hər kəndin içindəki bulağın, təpənin, örüş yerinin, qayalığın adını yaddaşlardan silmək qeyri-mümkündür. "Qanlı qaya", "Sarı bulaq", "Ağcaqışlaq", "Böyük düz", "Gəlin qayası" kimi minlərlə mikrotoponim sübut edir ki, bu torpağın hər qarışına məhz türk insanının nəfəsi, zəhməti və təfəkkürü hopub. Bir əraziyə kənardan gələn və ya sonradan yerləşdirilən əhali heç vaxt o yerin daşına, qayasına, bulağına belə təbii, poetik və dəqiq adlar verə bilməz. Bu adlar təsadüfi seçilməmiş, xalqın estetik zövqü, təbiətlə harmoniyası və yaşayış tərzinin məhsulu kimi əsrlər boyu nəsildən-nəslə ötürülmüşdür.

Arxiv sənədləri və rəsmi qərarlar sübut edir ki, bu toponimik təcavüz siyasəti ötən əsrin 30-cu illərindən etibarən dövlət səviyyəsində sistemli şəkildə həyata keçirilməyə başlandı. Ermənistan SSR rəhbərliyinin müxtəlif illərdə imzaladığı fərmanlarla qədim türk mənşəli toponimlər kütləvi şəkildə ləğv olundu. Proses təkcə inzibati dəyişikliklə məhdudlaşmırdı, həm də onun əsas məqsədi həmin torpaqların qədim sahiblərinin izini qarış-qarış silmək idi:

- 1935-ci il 3 yanvar tarixli fərmanla 29 rayonda 72 türk mənşəli toponim dəyişdirildi, o cümlədən Baş Abaran rayonunun və qəsəbəsinin adı Aparan kimi rəsmiləşdirildi; sonrakı mərhələlərdə isə Bəydili, İmirli (19 aprel 1950-ci il fərmanı ilə Ttucur) kimi bir çox qədim türk kəndlərinin adları dəyişdirildi.

- 1945–1949-cu illərdə proses daha da genişləndirilərək 4 sentyabr 1945-ci il tarixli fərmanla Qəmərli rayonu Artaşat, 26 oktyabr 1949-cu il tarixli fərmanla isə tarixi Hamamlı rayonu Spitak adlandırıldı.

- 1956–1969-cu illərdə Dərələyəz mahalındakı Soylan qəsəbəsi və rayonu 12 oktyabr 1956-cı il tarixli fərmanla Əzizbəyov (1991-ci ilin aprelindən Vayk), Göyçə mahalının mərkəzi olan Basarkeçər rayonu isə 11 iyun 1969-cu il tarixli fərmanla Vardenisə çevrildi.

Bu dəyişikliklər zamanı əhalinin tarixi yaddaşına məhəl qoyulmur, yerli azərbaycanlı əhalinin fikri nəzərə alınmırdı. Düşünürəm ki, bu siyasətin ən hiyləgər tərəfi ondan ibarət idi ki, yeni qoyulan adların bir qismi qədim adların hərfi tərcüməsi, bir qismi isə heç bir tarixi əsası olmayan uydurma sözlər idi. Bu isə yerli əhalinin öz doğma yurdunda özünü "yad" hiss etməsinə hesablanmış psixoloji təzyiq vasitəsi idi.

Sovet dövründə başlanan bu toponimik təcavüzün ən qəddar və yekun mərhələsi, deyərdim ki, 1988–1991-ci illərdəki kütləvi etnik təmizləmə prosesi ilə paralel həyata keçirildi. Həmin dövrdə Qərbi Azərbaycan sakinləri öz tarixi yurdlarından qovulduqdan dərhal sonra, qalan son izlərin də silinməsi üçün təcili inzibati tədbirlərə əl atıldı. Ermənistan rəhbərliyinin 1991-ci ilin aprelində (9 və 19 aprel tarixli qərar və fərmanlarla) imzaladığı sənədlərlə o vaxtadək öz tarixi adını qorumağı bacaran sonuncu 90-a yaxın türk mənşəli yaşayış məntəqəsinin – o cümlədən Oxçu, Şabadin (Yeğek), Pəyhan (Nor Astğaberd) və Qığı kimi qədim kəndlərin adları bir anda ləğv olundu. Bu addımın arxasında dayanan başlıca ideologiya gələcək nəsillərin həmin torpaqlarla mənəvi və tarixi bağlarını qırmaq, yaddaşlardan silmək, sual vermək imkanını belə ortadan qaldırmaq idi. Çünki xəritədə "Oxçu" və ya "Basarkeçər" adı qalsaydı, gələcək nəsillər mütləq "Bu adlar haradan yaranıb və bu dil hansı xalqa məxsusdur?" sualını verəcəkdi. Məhz bu sualın qarşısını almaq üçün törədilən bu əməl hüquqi və mənəvi baxımdan misli görünməmiş mədəni vandalizm aktı idi.

Yaxşı ki, siyasi fərmanların tarixin canlı yaddaşını məhv etməyə gücü çatmır. Qədim xəritələr, səyyahların yol qeydləri, Osmanlı idarəçiliyi dövrünə aid mühüm mənbə olan “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri” (1728), XIX əsrə aid kameral təsvirlər – kameral siyahıyaalmalar (məsələn, İvan Şopenin tərtib etdiyi 1831-ci il “İrəvan vilayətinin rus hakimiyyətinə birləşdirildiyi dövrün tarixi-statistik təsviri”) və rəsmi arxiv sənədləri bu tarixi toponimlərin əsl kimliyini bu gün də qoruyub saxlayır. Hətta çar Rusiyası dövründə tərtib olunmuş hərbi-topoqrafik xəritələrdə belə Qərbi Azərbaycan ərazisindəki yaşayış məntəqələrinin mütləq əksəriyyəti öz əsl türk adları ilə qeyd olunmuşdur. Həmin mənbələr sübut edir ki, bu torpaqların əsl sahibləri əsrlər boyu məhz azərbaycanlılar olmuş və buranın mədəni landşaftını məhz onlar yaratmışlar. Uluxanlı, Qarakilsə, Cəlaloğlu, Karvansara və Keşişkənd kimi adlar rəsmi xəritələrdə başqa cür yazılsa da, xalqın dastanlarında, bayatılarında və xatirələrində ilkin ruhunu yaşatmağa davam edir. Aşıq Ələsgərin, Aşıq Alının, Dədə Şəmşirin sazında-sözündə yaşayan bu yurd adları heç bir siyasi qərarla silinə bilməyəcək qədər möhkəm mənəvi təmələ söykənir.

Müasir dövrdə toponimik yaddaşın bərpası sadəcə keçmişə duyulan nostalji deyil, ciddi elmi, siyasi və hüquqi zərurətdir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Coğrafi Adlar üzrə Ekspertlər Qrupunun (UNGEGN) prinsipləri də mədəni irsin tərkib hissəsi olan yer adlarının qorunmasını və onların süni şəkildə dəyişdirilməsinin yolverilməzliyini qəti şəkildə vurğulayır. Beynəlxalq hüquqda mədəni irsin və tarixi adların qorunması xalqların tarixi yaddaş hüququnun ayrılmaz hissəsi kimi qəbul edilir.

Bu gün rəqəmsal texnologiyaların və qlobal informasiya məkanının sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə tarixi ədalət uğrunda mübarizə yeni müstəviyə keçib. Artıq toponimik irsimizin qorunması təkcə kitabxana rəflərində və ya akademik konfranslarda qalmamalıdır. Tarixi yer adlarının elmi əsaslarla araşdırılması, müasir rəqəmsal xəritələrdə (onlayn naviqasiya sistemlərində) paralel şəkildə əks etdirilməsi və beynəlxalq elmi dövriyyəyə qaytarılması tarixi ədalətin bərpası istiqamətində atılan ən vacib addımlardandır. Bu fəaliyyət tarixi həqiqətlərin bütün dünyaya çatdırılması baxımından müstəsna əhəmiyyət daşıyır.

Nəticə etibarilə deyə bilərəm ki, coğrafi adları müvəqqəti olaraq dəyişmək, onları başqa dillərə uyğunlaşdırmaq mümkündür, lakin o torpağın yaddaşına hopmuş tarixi həqiqəti silmək qeyri-mümkündür. Tarixi adların və toponimik yaddaşın dirçəldilməsi həm elmi obyektivliyin təntənəsi, həm də gələcək nəsillər qarşısında mənəvi borcumuzdur. Qərbi Azərbaycanın toponimik irsinin tədqiqi və bərpası istiqamətində görülən işlər göstərir ki, həqiqət gec-tez öz sahibinə qovuşur və heç bir siyasi rejim xalqın yaddaşını silməyə qadir deyil.

Aynurə Əliyeva
ADPU-nun elmi işçisi, müəllim

footer
Top

Ən son xəbərləri səhifəmizdən də izləyin

innews media