https://innews.az/uploads/news/2025-05/_innews_0285dbd98412dbcf7b8c512f9_o.jpg
Antalya Akdeniz Universiteti Sualtı Arxeologiyası Tədqiqat və Tətbiq Mərkəzi ilə Kemer Tanıtım Fondu (KETAV) tərəfindən təşkil edilən 24-cü Beynəlxalq Kemer Sualtı Günləri çərçivəsində “Türk Dünyasında Sualtı Mədəni İrsin Qorunmasına Dair Xüsusi Sessiya” 17 may 2025-ci il tarixində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu (TMİF) və TİKA-nın dəstəyi ilə keçirilib.
Sessiya, TMİF-in prezidenti Aktoty Raimkulovanın açılış mesajının layihə rəhbəri Nuri Aksu tərəfindən səsləndirilməsi ilə başlayıb. Raimkulova çıxışında sualtı mədəni irsin qorunmasının Türk dünyasının ortaq tarixi yaddaşının üzə çıxarılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğulayaraq bu sahədə birgə layihələrin həyata keçirilməsinə çağırış edib.
Proqram TMİF-in layihə rəhbəri Nuri Aksunun moderatorluğu ilə altı ölkənin təqdimatları ilə davam edib:
Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyindən tədbirdə iştirak edən Mahir Qəhrəmanov təqdimatında Azərbaycanda sualtı arxeologiyanın üç mərhələli tarixi inkişafını nəzərdən keçirib. Bayıl qalası (Sabayıl qəsri) və Xəzər dənizi sahilindəki digər mühüm qalıqlarla bağlı araşdırmalardan bəhs edilib. Bildirilib ki, 1938-ci ildən bu yana aparılan tədqiqatlar nəticəsində 4000-dən artıq tarixi obyekt müəyyən edilib. Qəhrəmanovun sözlərinə görə, 2024-cü ildə yenidən başladılan araşdırmalarda Pirallahı və Zirə bölgələrində Xəzər Arxeoloji Ekspedisiyası tərəfindən batmış gəmilər və Orta Əsrlərə aid keramika nümunələri aşkar edilib.
Qazaxıstan Esik Dövlət Tarixi və Mədəni Muzey Qoruğundan Dosım Zikiriyai Mangistau bölgəsi, Ketikkala limanı və Fort-Şevçenko kimi ərazilərdə görülən işlər barədə danışıb. O, 2020-ci ildə Xəzər dənizində tapılmış tarixi neft tankerinin ölkədə sualtı irsə marağı artırdığını bildirib. Bundan əlavə, Sarayşık Orta Əsr şəhəri kimi qismən su altında qalmış bölgələrdə aparılan araşdırmalara da toxunub. Zikiriyai həmçinin Qazaxıstanda sualtı mədəni irsə əsaslanan dalğıc turizminin böyük potensial daşıdığını vurğulayıb.
Qırğızıstan Mədəniyyət, İnformasiya və Gənclər Siyasəti Nazirliyinin eksperti Aiperi Stanalieva 2023–2024-cü illərdə İssık Gölünün şimal sahilində aparılan araşdırmalar barədə danışıb. Toru-Aygır bölgəsində sonar skanları və dalış nəticəsində aşkar edilən kərpic binalar, tandırlar və sənaye obyektləri haqqında məlumat verib. Araşdırmalarda Orta Əsrlərin son dövrünə aid keramika və heyvan sümükləri də tapılıb. Fotogrammetriya və 3D modelləşdirmə üsullarının tətbiqi ilə bu strukturların mühafizəsi və yenidən qurulması üçün rəqəmsal baza yaradılıb.
Akdeniz Universitetinin Sualtı Arxeologiyası Mərkəzinin rəhbəri və tədbirin təşkilatçısı dosent Hakan Öniz təqdimatında Uluburun və Gelidoniya batıqları kimi beynəlxalq miqyasda tanınan arxeoloji kəşflərdən bəhs edərək, Türkiyənin bu sahədəki zəngin təcrübəsini iştirakçılarla bölüşüb. UNESCO-nun tələblərinə uyğun həyata keçirilən qoruma siyasətləri və təlim proqramları barədə məlumat verən Öniz, Türk dünyasından olan iştirakçılara Türkiyənin bu sahədəki təcrübəsini paylaşmağı təklif edib. Sessiyanın təşkilinə görə Türk Mədəniyyəti və İrsi Fonduna təşəkkürünü bildirib.
Macarıstan Arpad Muzeyindən Dr. Attila Toth təqdimatında Tuna çayı hövzəsində aparılan araşdırmalar çərçivəsində Osmanlı dövrünə aid sualtı tikililərin sənədləşdirilməsindən danışıb. O, çay yatağında aşkar olunan batıq qalıqlar və körpü əsaslarının Türk–Macar ortaq tarixini əks etdirdiyini vurğulayıb. Eyni zamanda, tələbələrlə aparılan sahə araşdırmaları və rəqəmsal xəritələşdirmə layihələrindən nümunələr təqdim edib.
Özbəkistan Miras Agentliyindən Bəxtiyar Amatov isə Aral gölü və onun ətrafında yerləşən tarixi yaşayış məntəqələrinin su səviyyəsinin dəyişməsi ilə necə su altında qaldığını qeyd edib. O, bu bölgədə inkişaf edən turizm fəaliyyəti haqqında da məlumat verib. Amatov, tədbirin təşkilinə görə Türk Mədəniyyəti və İrsi Fonduna təşəkkür edərək bu sahədə əməkdaşlığın və birgə fəaliyyətlərin genişlənməsinə dair ümid və sevincini ifadə edib.
Xüsusi sessiyadan sonra Türk dünyası və beynəlxalq qurumların mütəxəssislərinin iştirakı ilə sualtı mədəni irsin qorunması sahəsində ortaq baxışın formalaşdırılması məqsədilə dəyirmi masa təşkil olunub. Açılışda dosent Hakan Öniz və Nuri Aksu infrastruktur, maliyyə, təhsil və əməkdaşlıq məsələlərinin əhəmiyyətini vurğulayıblar. İştirakçılar, Türk dünyası ölkələrinin Türkiyənin təcrübəsindən faydalanmaq istədiklərini bildiriblər. Görüşdə həmçinin Gelibolu batıqları kimi irs nümunələrinin daha geniş tanıdılması, Qırğızıstanda mütəxəssis hazırlığının gücləndirilməsi, Qazaxıstan və Özbəkistanla əməkdaşlıq imkanları kimi məsələlər müzakirə olunub.
Görüşdə səyyar sərgilərin və ortaq simpoziumların təşkili, CMAS çərçivəsində ixtisaslaşmış dalğıc təlimləri, Avropa layihələrində birgə iştirak, sualtı fotoqrafiya üzrə təlimlər, tələbə və laboratoriya mübadiləsi və hər il Türk dövlətləri arasında sualtı mədəni irs üzrə bir ortaq toplantının keçirilməsi təklif edilib. İştirakçılar sualtı irsin tanıdılması məqsədilə rəqəmsal verilənlər bazasının yaradılması və ən yaxşı təcrübələrin paylaşılmasını da təklif ediblər. Toplantı, ortaq mədəni irsin qorunmasında beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi üçün ortaq iradə və birgə fəaliyyət çağırışı ilə yekunlaşıb. Tədbirdə səsləndirilən təkliflər Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu tərəfindən sənədləşdirilərək Türk dünyasındakı aidiyyəti qurumlarla paylaşılacaq və bu sahədə biliklərin artırılması məqsədilə “Türk Dünyası Sualtı İrs Şəbəkəsi”nin yaradılması təklif olunacaq.
