“Türk dünyasında Ortaq Dəhliz və yeni iqtisadi memarlıq”

“Türk dünyasında Ortaq Dəhliz və yeni iqtisadi memarlıq” “Türk dünyasında Ortaq Dəhliz və yeni iqtisadi memarlıq” https://innews.az/az/news/id-65253

Enerji, rəqəmsal bağlantı və ortaq istehsal zəncirləri Türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyasını dərinləşdirəcək

Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin 2026-cı il qrant müsabiqəsinin qaliblərindən biri olan “Orta Asiya və Güney Qafqaz Söz Azadlığı Şəbəkəsi” İctimai Birliyi (CASCFEN) “Şuşa Bəyannaməsindən Türk Dövlətləri Təşkilatına” adlı layihənin icrasını davam etdirir. Avqustun 1-dən oktyabrın 31-dək davam edəcək layihə çərçivəsində Türk dünyasının inteqrasiyası, ortaq dəyərləri və gələcək inkişaf perspektivlərinə həsr olunmuş on mövzu üzrə silsilə müsahibələr hazırlanacaq. Layihə ilə bağlı təqdim edəcəyimiz 10 müsahibə toplusunun Dördüncü mövzusu “Türk dünyasında Ortaq Dəhliz və yeni iqtisadi memarlıq” adlanır. Bu mövzu çərçivəsində Zəngəzur dəhlizi, Orta Dəhliz, ticarət və logistika, həmçinin enerji əməkdaşlığı ilə bağlı məqamlar müzakirə olunur. Eyni zamanda, son illər təşkilatın artan siyasi nüfuzu və beynəlxalq çəkisi fonunda onun ortaq siyasi platforma kimi daha da güclənməsi üçün atılmalı olan addımlara dair suallara cavab tapılır. Mövzu ilə bağlı təqdim etdiyimiz müsahibələrdə Türk dövlətləri arasında xarici siyasət, iqtisadiyyat, nəqliyyat, təhlükəsizlik və humanitar sahələrdə koordinasiyanın dərinləşdirilməsi üçün hansı mexanizmlərin daha səmərəli ola biləcəyi də dəyərləndirilir.

Qeyd edək ki, müsahiblərimiz mövzu ətrafında aşağıdakı sualları cavablandırıblar:

1.Orta Dəhliz Türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyasına və Avrasiya məkanında mövqeyinin güclənməsinə necə təsir göstərəcək?

2. Zəngəzur dəhlizi Orta Dəhlizin ən mühüm həlqələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Bu layihənin reallaşması Türk dövlətləri arasında nəqliyyat, logistika və ticarət əlaqələrinin inkişafına hansı yeni imkanları açacaq? Bəzi ekspertlər Orta Dəhlizi yalnız nəqliyyat layihəsi deyil, Türk dünyasının ortaq iqtisadi strategiyasının təməl elementi kimi dəyərləndirirlər. Siz bu yanaşmanı necə qiymətləndirirsiniz?

3.Türk dövlətləri arasında enerji əməkdaşlığı, nəqliyyat bağlantıları və ticarət dövriyyəsinin artırılması baxımından hansı addımlar yeni iqtisadi memarlığın formalaşmasına təkan verə bilər? Bu istiqamətdə yaxın perspektivdə hansı nəticələri gözləmək olar?

Mövzu ilə bağlı fikirlərini bölüşən müsahiblərimiz – Türkiyədə fəaliyyət göstərən Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) rəhbəri Mehmet Gökhan Özçubukçu və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisin İqtisadi siyasət sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü Vüqar Bayramov hər bir sual ətrafında öz baxışlarını sərgiləyiblər. İndi isə onların bu suallara verdikləri cavabları təqdim edirik:

Mehmet Gökhan Özçubukçu: Orta Dəhliz Türk dünyasının Avrasiyada yeni geoiqtisadi mövqeyini formalaşdırır

1.Orta Dəhliz günümüzdə Asiya ilə Avropa arasında alternativ nəqliyyat marşrutu olmaqdan daha geniş məna daşıyır. O, Avrasiya geosiyasətinin yenidən formalaşdığı bir dövrdə strateji inteqrasiya layihəsi xarakteri daşıyır. Xüsusilə qlobal təchizat zəncirlərində yaşanan qırılmalar, Rusiya-Ukrayna müharibəsinin yaratdığı logistik risklər və Qırmızı dənizdə meydana çıxan təhlükəsizlik problemləri dövlətləri daha təhlükəsiz, proqnozlaşdırıla bilən və şaxələndirilmiş ticarət marşrutlarına yönəldib. Bu baxımdan Orta Dəhlizin əhəmiyyəti hər keçən gün daha da artır.

Türk dünyası baxımından qiymətləndirildikdə isə Orta Dəhliz iqtisadi inteqrasiyanın fiziki infrastrukturunu formalaşdıran ən mühüm təşəbbüslərdən biridir. Çünki iqtisadi inteqrasiya yalnız azad ticarət sazişləri ilə deyil, malların, kapitalın, insanların və xidmətlərin sürətli hərəkətini təmin edəcək nəqliyyat şəbəkələri vasitəsilə mümkün olur. Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan və digər türk dövlətlərini bir-birinə bağlayan bu marşrut ortaq istehsal şəbəkələrinin qurulmasına, logistik xərclərin azaldılmasına və regional ticarət dövriyyəsinin artırılmasına imkan verəcək.

Bununla yanaşı, Orta Dəhliz Türk Dövlətləri Təşkilatının iqtisadi əməkdaşlıq vizionu üçün də konkret zəmin yaradır. Ortaq gömrük prosedurları, rəqəmsal ticarət sistemləri, sərhəd keçidlərinin asanlaşdırılması və nəqliyyat standartlarının uyğunlaşdırılması kimi proseslər iqtisadi inteqrasiyanı daha da dərinləşdirəcək. Beləliklə, Türk dünyası yalnız enerji ixrac edən coğrafiya olmaqdan çıxaraq, istehsal, logistika və tranzit ticarəti baxımından qlobal dəyər zəncirlərinin mühüm aktorlarından birinə çevrilə bilər. Buna görə də Orta Dəhliz Türk dünyasının Avrasiyadakı geoiqtisadi çəkisini artıracaq uzunmüddətli strateji inkişaf və inteqrasiya layihəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

2.Zəngəzur Dəhlizi yalnız Azərbaycan ilə Naxçıvan arasında fiziki bağlantını təmin edəcək nəqliyyat xətti kimi qiymətləndirilməməlidir. Əslində bu layihə Cənubi Qafqazın geoiqtisadi strukturunu dəyişdirmək potensialına malik strateji bağlantı nöqtəsidir. Dəhlizin reallaşması ilə Türkiyədən başlayaraq Naxçıvan, Azərbaycan və Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyaya qədər uzanan fasiləsiz logistika şəbəkəsinin formalaşması mümkün olacaq. Bu isə həm daşınma müddətlərini qısaldacaq, həm də beynəlxalq ticarət xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq.

Mən Orta Dəhlizin yalnız nəqliyyat layihəsi olması fikri ilə razı deyiləm. Müasir beynəlxalq sistemdə nəqliyyat dəhlizləri eyni zamanda iqtisadi, siyasi və strateji güc yaradan mexanizmlərdir. Necə ki, Süveyş kanalı və ya Panama kanalı yalnız keçid marşrutu deyil, qlobal iqtisadi sistemin mühüm elementləridirsə, Orta Dəhliz də Türk dünyasının ortaq inkişaf vizyonunun təməl daşına çevrilir.

Bu çərçivədə Zəngəzur Dəhlizi ortaq sənaye zonaları, logistika mərkəzləri, azad ticarət məkanları və rəqəmsal gömrük sistemləri kimi yeni iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarını da təşviq edə bilər. Bundan əlavə, enerji nəqli xətləri, fiber-optik infrastruktur və rəqəmsal məlumat dəhlizlərinin eyni marşrut üzərindən inkişaf etdirilməsi mümkün ola bilər. Beləliklə, nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantı bir-birini tamamlayan vahid bir sistem formalaşdıracaq.

Nəticə etibarilə, Orta Dəhliz və Zəngəzur Dəhlizi birlikdə qiymətləndirildikdə, bunlar yalnız yük daşımalarına xidmət edən layihələr deyil, Türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyasını sürətləndirən, regional dayanıqlılığı artıran və Avrasiyada yeni iqtisadi arxitekturanın formalaşmasına töhfə verən strateji təşəbbüslərdir.

3.Türk dövlətləri arasında yeni iqtisadi arxitekturanın formalaşdırılması üçün ilk növbədə nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantının bir-birini tamamlayan vahid strategiya çərçivəsində nəzərdən keçirilməsi lazımdır. Yalnız fiziki infrastrukturun inkişaf etdirilməsi kifayət deyil. Eyni zamanda, bu infrastrukturun səmərəli fəaliyyətini təmin edəcək institusional və hüquqi mexanizmlərin də gücləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ortaq gömrük prosedurlarının rəqəmsallaşdırılması, elektron tranzit sənədlərinin geniş tətbiqi, sərhəd-keçid məntəqələrində vahid dayanacaq sisteminin tətbiqi və logistika standartlarının uyğunlaşdırılması bu prosesin əsas elementləridir.

Enerji sahəsində isə təbii qaz və neft daşımaları ilə yanaşı, elektrik enerjisinin ötürülməsi xətləri, bərpa olunan enerji layihələri, yaşıl hidrogen layihələri və kritik faydalı qazıntıların birgə emalına yönəlmiş təşəbbüslər yeni dövrün prioritetləri sırasında yer almalıdır. Xüsusilə Mərkəzi Asiyanın zəngin enerji resursları ilə Türkiyənin Avropa bazarlarına çıxış imkanları birlikdə qiymətləndirildikdə, Türk dünyasının qlobal enerji təhlükəsizliyində daha görünən aktora çevrilməsi mümkündür.

Yaxın perspektivdə Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində ticarətin asanlaşdırılmasına yönəlmiş ortaq tənzimləmələrin sürətlənəcəyini, Orta Dəhliz üzrə yük həcminin artacağını və logistika mərkəzlərinin inkişaf edəcəyini düşünürəm. Bununla yanaşı, özəl sektor investisiyalarının artması, ortaq maliyyə mexanizmlərinin yaradılması və rəqəmsal ticarət platformalarının geniş yayılması gözlənilə bilər.

Uzunmüddətli perspektivdə isə məqsəd yalnız ticarət dövriyyəsini artırmaq deyil, yüksək əlavə dəyər yaradan ortaq istehsal zəncirləri quraraq Türk dünyasını Avrasiyanın mühüm istehsal, enerji və logistika mərkəzlərindən birinə çevirməkdir. Buna görə də iqtisadi inteqrasiyanın gələcəyi nəqliyyat layihələri qədər institusional koordinasiyanın və ortaq strateji baxışın uğurundan asılı olacaq.

Vüqar Bayramov: Nəqliyyat dəhlizləri Türk dünyasının geosiyasi çəkisini artırır

1.Sualınıza cavab olaraq ilk ondan başlayaq ki, bu il Şuşa Qlobal Media Forumunda bir sıra maraqlı və strateji məsələlərə, o cümlədən regional nəqliyyat infrastrukturunun genişləndirilməsi istiqamətlərinə toxunuldu. Cənab Prezident İlham Əliyevin də qeyd etdiyi kimi, bir tərəfdən Orta Dəhliz və digər beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin genişləndirilməsi, bu marşrutlara marağın artması müşahidə olunur. Digər tərəfdən isə Azərbaycanın qardaş Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə strateji münasibətləri daha da dərinləşir. Sözsüz ki, Orta Dəhliz Türk dünyasının iqtisadi baxımdan genişlənməsinə mühüm töhfə verir. Çünki Çindən Avropaya, Şərqdən Qərbə uzanan bu dəhliz Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya dövlətlərindən keçməklə kifayət qədər böyük həcmdə yüklərin daşınmasına imkan yaradır. Bu isə, sözsüz ki, Türk dünyasının geostrateji mövqeyinin daha da güclənməsinə gətirib çıxarır.

Eyni zamanda, Türk dünyasında son illərdə müşahidə olunan dərinləşən strateji inteqrasiya fonunda onun coğrafi və geoiqtisadi mövqeyi daha da möhkəmlənir. Mərkəzi Asiya dövlətləri və Azərbaycan həm coğrafi, həm də siyasi baxımdan bir-birinə yaxın ölkələrdir. Eyni zamanda, bu dövlətləri qardaşlıq telləri birləşdirir. Bu baxımdan nəqliyyat dəhlizlərinin genişləndirilməsi həm qarşılıqlı maraqların daha da möhkəmlənməsinə və dərinləşməsinə, həm də Türk dünyasının geostrateji mövqeyinin və təsir imkanlarının artmasına xidmət edir.

2.Türk dünyasının nəqliyyat dəhlizlərinin genişləndirilməsi həm qarşılıqlı maraqların daha da dərinləşməsinə, həm də Türk dünyasının geosiyasi mövqeyinin və təsir imkanlarının artmasına gətirib çıxaracaq. Tranzit dəhlizinin istifadəyə verilməsi Türk dünyası üçün həm regional inteqrasiyanın gücləndirilməsi, həm də quru nəqliyyat əlaqələrinin təmin olunması baxımından mühüm layihə olacaq. Çünki bu nəqliyyat layihəsi praktik olaraq Türk dünyasını quru nəqliyyat vasitəsilə birləşdirəcək. Bu da, sözsüz ki, Türk dövlətlərinin inkişafına əlavə təkan verəcək.

3.Hazırda Türk dövlətləri arasında çoxşaxəli əməkdaşlıq müşahidə edirik. Buraya enerji sahəsində əməkdaşlıq, nəqliyyat, ticarət, vergi və gömrük siyasəti kimi mühüm istiqamətlər daxildir.

Bu istiqamətlər, təbii ki, birmənalı şəkildə tərəflərin daha çox gəlir əldə etməsinə və iqtisadiyyatlarının daha sürətlə inkişaf etməsinə təkan verəcək. Bu kontekstdə Türk dövlətləri arasındakı əməkdaşlıq həm də iqtisadi baxımdan Türk dünyasının daha da güclənməsi üçün möhkəm zəmin yaradır.

Fuad Hüseynzadə

Bu müsahibə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən “Şuşa Bəyannaməsindən Türk Dövlətləri Təşkilatına” layihəsi çərçivəsində hazırlanmışdır. Yazıda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.