https://innews.az/uploads/news/2026-10/_innews_62a8185fe3b12a1e3e496cc9c_o.jpg
Bəzən bir xalqın tarixini kənardan gələn bir insanın baxışında oxumaq daha fərqli mənzərə yaradır. Çünki kənar müşahidəçi hadisələrə şəxsi siyasi və ictimai təcrübəsinin prizmasından baxır, gördüklərini müqayisə edir, suallar verir və nəticədə həmin xalqın tarixində xüsusi yeri olan şəxsiyyət haqqında öz qənaətini formalaşdırır. Ukraynalı yazıçı Viktor Kaçmarikin Ümummilli Lider Heydər Əliyevə həsr etdiyi kitab da məhz belə bir baxışın məhsuludur.
Viktor Kaçmarikin kitabı “Heydər Əliyev. Azərbaycan Liderlik Fenomeninin uydurulmamış tarixi” (Гейдар Алиев. Непридуманная история азербайджанского Феномена Лидерства) adlanır. Müəllif ön sözdə etiraf edir ki, bu kitabı yazmağı əvvəlcədən planlaşdırmayıb. Azərbaycanla tanışlığı, ölkəyə səfərləri, burada gördükləri, insanlarla söhbətləri, Heydər Əliyev haqqında eşitdikləri və oxuduqları onda bu mövzuya maraq yaradıb. Beləliklə, ilkin maraq tədricən geniş bir araşdırmaya, araşdırma isə kitaba çevrilib.
Kitabın diqqət çəkən cəhətlərindən biri odur ki, müəllif Heydər Əliyev fenomenini yalnız siyasi vəzifələr, tarixlər və qərarlar üzərindən izah etməyə çalışmır. Onun maraq dairəsində şəxsiyyətin idarəçilik üslubu, insanlarla münasibəti, yaddaşı, hadisələrin mahiyyətinə nüfuz etmək bacarığı və ən mürəkkəb məsələlərə birbaşa müdaxilə etmək xüsusiyyəti dayanır. Müəllifin təqdim etdiyi ayrı-ayrı xatirələrdə Heydər Əliyev kabinetdə oturub göstəriş verən rəhbər kimi deyil, problemin öz yerinə gedən, vəziyyəti yerində qiymətləndirən və nəticəyə görə məsuliyyət daşıyan dövlət adamı kimi görünür.
Bu baxımdan kitabda Baykal-Amur magistralının tikintisi ilə bağlı epizod xüsusi maraq doğurur. Müəllif Heydər Əliyevin ağır və təhlükəli şəraitdə gedən tikinti prosesini yerində izləməsini, çətin tuneldən keçməsini və işin real vəziyyəti ilə şəxsən maraqlanmasını onun idarəçilik xarakterinin göstəricisi kimi təqdim edir. Burada söhbət sadəcə bir xatirədən getmir. Müəllif bu cür epizodlarla Heydər Əliyevin rəhbərlik fəlsəfəsinin əsas xüsusiyyətini göstərməyə çalışır: dövlət idarəçiliyi məsafədən müşahidə etmək deyil, problemi dərindən bilmək və onun məsuliyyətini üzərinə götürməkdir.
Kitabda Heydər Əliyevlə bir vaxtlar birlikdə çalışan insanların xatirələrinə də geniş yer verilir. Bu xatirələrdə onun fenomenal yaddaşı, hadisələrin təfərrüatlarını dəqiq bilməsi, rəqəmləri və faktları yadda saxlaması, qarşısındakı məsələnin mahiyyətini hərtərəfli öyrənməyə çalışması xüsusi vurğulanır. Müəllif üçün Heydər Əliyevin liderliyi yalnız siyasi iradədən ibarət deyil. Bu liderliyin arxasında böyük hazırlıq, intizam, təcrübə və dövlətçilik məsuliyyəti dayanır.
Viktor Kaçmarik Heydər Əliyevin siyasi həyatını da ayrı-ayrı dövrlərdən ibarət pərakəndə bioqrafiya kimi deyil, bir-birini tamamlayan dövlətçilik mərhələləri kimi təqdim edir. Azərbaycanda 1969-cu ildən başlayan rəhbərlik dövrü, Moskvada yüksək dövlət vəzifələrində fəaliyyəti və 1993-cü ildə ölkəyə qayıdışı müəllifin nəzərində eyni siyasi xəttin müxtəlif mərhələləridir. Bu yanaşmanın əsas məğzi ondan ibarətdir ki, Heydər Əliyevin dövlətçilik təcrübəsi zamanın və məkanın dəyişməsindən asılı olmayaraq öz mahiyyətini qoruyub.
Kitabın mühüm hissələrindən biri də 1993-cü il hadisələrinə həsr olunub. Müəllif həmin dövrdə Azərbaycanın üzləşdiyi siyasi böhranı, dövlət idarəçiliyində yaranmış ağır vəziyyəti və cəmiyyətin güclü, təcrübəli rəhbərə ehtiyacını ön plana çəkir. Heydər Əliyevin Bakıya qayıdışı və ölkənin rəhbərliyinə gəlməsi kitabda sadəcə siyasi hadisə kimi deyil, Azərbaycanın dövlətçilik tarixində dönüş nöqtəsi kimi təqdim olunur. Müəllifin gətirdiyi materiallarda həmin dövrdə insanların Heydər Əliyevə münasibəti, ondan gözləntiləri və onun rəhbərliyə qayıdışının cəmiyyətdə yaratdığı inam hissi xüsusi yer tutur.
Müəllifin yanaşmasında maraqlı məqam budur ki, Heydər Əliyevin şəxsiyyəti ilə Azərbaycan cəmiyyətinin milli xarakteri arasında müəyyən bağlılıq da yaradılır. Azərbaycan xalqının qonaqpərvərliyi, ailə dəyərlərinə bağlılığı, milli yaddaşı və tarixə münasibəti kitabın müxtəlif hissələrində müəllifin şəxsi müşahidələri ilə təqdim olunur. Başqa sözlə, Kaçmarik Heydər Əliyevi yalnız dövlət xadimi kimi deyil, Azərbaycanın tarixi və milli-mənəvi mühitindən doğan bir şəxsiyyət kimi göstərməyə çalışır.
Kitabın adındakı “Liderlik fenomeni” ifadəsi də təsadüfi deyil. Müəllifin əsas suallarından biri budur: nə üçün 1993-cü ilin ağır günlərində Azərbaycan cəmiyyəti məhz Heydər Əliyevə üz tutdu? Onun cavabı bir neçə amilin üzərində qurulur – siyasi təcrübə, dövlət idarəçiliyi bacarığı, cəmiyyətə təsir imkanları, mürəkkəb vəziyyətlərdə qərar qəbul etmək qabiliyyəti və ən əsası, dövlət məsuliyyətini üzərinə götürmək iradəsi. Bu baxımdan müəllif Heydər Əliyevin siyasi nüfuzunu təkcə vəzifə ilə izah etmir; həmin nüfuzun illər ərzində formalaşmış dövlətçilik təcrübəsindən qaynaqlandığını göstərir.
Əsərin başqa bir xüsusiyyəti onun janr təbiətidir. Bu kitabı yalnız akademik tədqiqat kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Müəllif tarixi faktları, siyasi hadisələri, xatirələri, şəxsi müşahidələri və müxtəlif mənbələrdən əldə etdiyi materialları bir araya gətirərək publisistik-tarixi əsər ortaya qoyub. Kitabın sonunda istifadə edilən materiallar sırasında Prezident Administrasiyasının rəsmi məlumatları, Heydər Əliyevin çıxış və fikirləri, müasirlərinin xatirələri, Vaqif Mustafayevin sənədli filmləri və digər mənbələr göstərilir.
Əlbəttə, müəllifin ayrı-ayrı siyasi hadisələrə münasibəti onun şəxsi mövqeyini də əks etdirir. Buna görə kitabı oxuyarkən faktla müəllifin şəxsi qiymətləndirməsini bir-birindən ayırmaq vacibdir. Lakin əsərin əsas əhəmiyyəti də elə buradadır: müəllif Azərbaycan tarixinin mühüm mərhələlərinə öz baxışını təqdim etməklə yanaşı, Heydər Əliyev şəxsiyyətinin xarici müşahidəçidə yaratdığı təəssüratı da ortaya qoyur.
Viktor Kaçmarikin kitabını Azərbaycan ictimaiyyəti üçün maraqlı edən əsas məqam məhz budur. Heydər Əliyev haqqında Azərbaycanda çoxsaylı kitablar, tədqiqatlar, xatirələr və sənədli filmlər hazırlanıb. Onun siyasi irsi, dövlətçilik fəaliyyəti və Azərbaycan tarixindəki rolu geniş şəkildə araşdırılıb. Amma başqa ölkədən olan bir yazıçının Azərbaycanla təmasları nəticəsində bu şəxsiyyətə maraq göstərməsi və nəticədə belə həcmli əsər ortaya qoyması ayrıca diqqətəlayiq hadisədir.
Viktor Kaçmarikin kitabında Heydər Əliyev haqqında yazılanların hamısını bir cümlə ilə ifadə etmək çətindir. Ancaq əsərin ümumi ruhundan bir nəticə aydın görünür: müəllif üçün Heydər Əliyev Azərbaycanın siyasi tarixində sadəcə yüksək vəzifələr tutmuş dövlət xadimi deyil, mürəkkəb tarixi mərhələlərdə dövlətin taleyinə təsir göstərmiş, öz siyasi məktəbini və idarəçilik ənənəsini formalaşdırmış liderdir.
Bəlkə də kitabın ən maraqlı tərəfi elə budur: Azərbaycan tarixinin içində yaşamayan bir yazıçı, müxtəlif mənbələrə, xatirələrə və şəxsi müşahidələrə söykənərək bu tarixi şəxsiyyətin miqyasını anlamağa çalışır. Onun qələmi ilə yaranan mənzərə göstərir ki, Heydər Əliyev fenomeni təkcə bir siyasi bioqrafiyanın mövzusu deyil. Bu fenomen Azərbaycan dövlətçiliyinin, milli yaddaşın və müasir Azərbaycanın siyasi tarixinin mühüm səhifələrindən biridir.
Bir xalqın böyük şəxsiyyətini bəzən kənardan gələn bir baxış daha aydın göstərir. Viktor Kaçmarikin kitabı da bu baxımdan Azərbaycanın siyasi tarixinin və dövlətçilik yolunun xarici müəllifin düşüncəsindən keçərək necə göründüyünü göstərən maraqlı publisistik salnamədir.
Elnarə Akimova
Milli Məclisin deputatı,
YAP İdarə Heyətinin üzvü,
Filologiya elmləri doktoru
Ən son xəbərləri səhifəmizdən də izləyin
