https://innews.az/uploads/news/2026-06/_innews_06282a041474f1281776643d2_o.jpg
Bəzən tarix sadəcə keçmişin yaddaşı olmur. Elə hadisələr var ki, onlar zamanın sərhədlərini aşaraq gələcəyin yol xəritəsinə çevrilir. Düz yüz il əvvəl – 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay məhz belə tarixi hadisələrdən biridir. Türk xalqlarının elm, dil, mədəniyyət və milli düşüncə tarixində yeni mərhələnin əsasını qoyan bu möhtəşəm toplantı yalnız bir elmi konfrans deyildi. O, parçalanmış coğrafiyalarda yaşayan türk xalqlarının ortaq kimliyini, ortaq mənəvi yaddaşını və gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən böyük intellektual hərəkat idi.
Bu gün, yüz il sonra həmin tarixi hadisənin yubileyinin yenidən Bakıda qeyd olunması dərin rəmzi məna daşıyır. "Birinci Türkoloji Qurultayın 100 İlliyi – Türk Dünyası Həftəsi (1926–2026)" çərçivəsində keçirilən tədbirlər bir daha göstərir ki, tarix öz başlanğıc nöqtəsinə qayıdır və bu başlanğıcın adı yenə də Azərbaycandır, yenə də Bakıdır.
Bu rəmzilik təsadüfi deyil. Çünki Birinci Türkoloji Qurultayın iclasları məhz İsmailiyyə binasının möhtəşəm Böyük Akt Zalında keçirilmişdi. Bu gün Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyətinin yerləşdiyi həmin bina təkcə möhtəşəm memarlıq abidəsi deyil, həm də türkoloji fikir tarixinin ən mühüm məkanlarından biridir. Məhz burada, 1925-ci il mayın 2-də Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti Birinci Türkoloji Qurultayın çağırılması haqqında tarixi qərarı qəbul etmişdi. Aradan keçən yüz il ərzində zaman dəyişsə də, məkan öz missiyasını dəyişməyib. Elə buna görə də Qurultayın 100 illiyinə həsr olunan əsas beynəlxalq tədbirlərin yenidən İsmailiyyə binasında keçirilməsi tarixi yaddaşa ehtiramın, milli varisliyin və böyük elm ənənəsinin davamlılığının parlaq təzahürü kimi xüsusi məna kəsb edir.
İyunun 30-da İsmailiyyə binasında Heyətinin möhtəşəm binasında təşkil olunan "Birinci Türkoloji Qurultay: yüz ilin elmi və mədəni irsi" mövzusunda beynəlxalq konqresin davam paneli də məhz bu böyük missiyanın davamı kimi yadda qaldı. Milli Məclisin deputatı, Yeni Azərbaycan Partiyası İdarə Heyətinin üzvü, filologiya elmləri doktoru Elnarə Akimovanın moderatorluğu ilə keçirilən paneldə dünyanın müxtəlif ölkələrini təmsil edən nüfuzlu alimlər çıxış etdilər. Onlar arasında Türkiyənin Fateh Sultan Mehmet Vəqf Universitetinin Tarix kafedrasının professoru, tanınmış türk tarixçisi professor Ahmet Taşağıl, Almaniyanın Humboldt Universitetinin professoru, Qafqaz və Mərkəzi Asiya üzrə tədqiqatçı professor Eva-Mariya Aux , Yaponiyanın Osaka Universitetinin Humanitar Elmlər Tədqiqat İnstitutunun professoru, qədim türk tarixi və Orxon-Yenisey abidələri üzrə mütəxəssis professor Takaşi Osava, Qafqaz Tarixi Mərkəzinin direktoru, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Rizvan Hüseynov, Türkiyə Qafqaz Universitetinin professoru Hacalı Nəcəfoğlu, Özbəkistan Respublikası Elmlər Akademiyasının Özbək Dili, Ədəbiyyatı və Folkloru İnstitutunun professoru, folklorşünas alim Cabbor Eşonkulov türkoloji elmin müxtəlif istiqamətlərinə dair mühüm fikirlər səsləndirdilər. Fərqli ölkələri, müxtəlif elmi məktəbləri təmsil edən bu alimlərin eyni tribunalda türk dünyasının ortaq elmi irsi haqqında danışmaları özü-özlüyündə böyük mesaj idi.
Birinci Türkoloji Qurultayın yüzilliyinin dövlət səviyyəsində qeyd olunması təsadüfi deyil. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin imzaladığı "Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinin qeyd edilməsi haqqında" Sərəncam dövlətin milli-mənəvi irsə, türkoloji elmin inkişafına və ortaq türk dəyərlərinə verdiyi yüksək qiymətin bariz ifadəsidir. Bu Sərəncam təkcə yubiley tədbirlərinin keçirilməsi üçün hüquqi əsas yaratmadı. O, həm də dünyaya mühüm bir mesaj verdi: Azərbaycan türkoloji elmin tarixi mərkəzi olmaqla yanaşı, bu gün də türk dünyasının elmi, siyasi və mədəni inteqrasiyasının əsas təşəbbüskarlarından biridir.
Əsrin əvvəlində Bakıda toplaşan görkəmli ziyalılar ortaq əlifba, dil birliyi, elm və mədəniyyət ətrafında müzakirələr aparırdılar. Təəssüf ki, sonrakı repressiyalar həmin ideyaların bir çox müəlliflərini susdurdu, lakin ideyaların özünü məhv edə bilmədi. Bu gün həmin ideyalar daha güclü şəkildə yaşayır və müstəqil Azərbaycanın timsalında yeni nəfəs qazanır. Artıq türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq yalnız tarixi romantika deyil, siyasi reallıqdır, iqtisadi əməkdaşlıqdır, ortaq təhlükəsizlik konsepsiyasıdır, ortaq humanitar məkanın formalaşmasıdır.
Son illər Azərbaycanın Türk dünyasında oynadığı rol bunun ən parlaq sübutudur. Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyətində ölkəmizin təşəbbüsləri, Qarabağ Zəfərindən sonra yaranan yeni geosiyasi reallıqlar, Zəngəzur dəhlizi ideyasının gündəmə gəlməsi, mədəni-humanitar layihələrin genişlənməsi göstərir ki, Azərbaycan artıq sadəcə coğrafi baxımdan deyil, siyasi və mənəvi baxımdan da Türk dünyasının əsas mərkəzlərindən birinə çevrilib.
Məhz buna görə Birinci Türkoloji Qurultayın yüzillik yubileyinin yenidən Bakıda keçirilməsi tarixi ədalətin bərpasıdır. Çünki yüz il əvvəl türkoloqları bir araya gətirən şəhər bu gün də eyni missiyanı uğurla davam etdirir. Bakı artıq təkcə Azərbaycanın paytaxtı deyil. O, türk dövlətlərini, alimlərini, ziyalılarını, siyasətçilərini və mədəniyyət xadimlərini bir masa arxasında toplayan ortaq düşüncə platformasıdır.
Bu gün İsmailiyyə binasında səslənən fikirlər, aparılan elmi müzakirələr və nümayiş etdirilən həmrəylik göstərdi ki, Birinci Türkoloji Qurultayın ideyaları yüz ildən sonra da öz aktuallığını itirməyib. Əksinə, mürəkkəb beynəlxalq münasibətlər sistemində ortaq tarixə, ortaq dilə, ortaq mədəniyyətə söykənən əməkdaşlıq daha böyük əhəmiyyət qazanır.
İclasda türk naxışlarının ortaq mədəni yaddaşdakı rolu diqqətə çatdırılıb, həmçinin tarixdə "Türk" adını ilk dəfə rəsmi dövlət adı kimi istifadə edən Göytürk imperiyasının Azərbaycan türkləri də daxil olmaqla əksər müasir türk xalqlarının formalaşmasında əsaslı rol oynadığı qeyd olunub.
Bildirilib ki, türk naxışları yalnız estetik bəzək elementi deyil, xalqın minilliklər boyu formalaşmış dünyagörüşünü, mənəvi dəyərlərini və həyat fəlsəfəsini özündə yaşadan mühüm mədəni irsdir.
Diqqətə çatdırılıb ki, türkün ən böyük “kitablarından” biri məhz xalçalarda, kilimlərdə, memarlıq abidələrində və digər tətbiqi sənət nümunələrində qorunub saxlanılan naxışlardır. Naxış türk milləti üçün sadəcə estetik ifadə vasitəsi deyil. O, minilliklərin süzgəcindən keçərək günümüzə gəlib çatan ideoloji və simvolik kodlar sistemidir. Naxışlar türkün həndəsə dili ilə yazılmış yaddaşıdır.
Qeyd olunub ki, türk naxışlarının simvolik sistemi Göy Tanrı inancından başlayaraq İslam dövrünə qədər uzanan uzun mənəvi inkişaf yolunu əks etdirir. Xalçalarda yer alan həyat ağacı motivi kainatın sonsuzluğunu, nəsillərin davamlılığını və həyatın dövranını simvolizə edir.
Çıxışçılar türk xalqlarının ortaq tarixi irsinin araşdırılması, elmi tədqiqatların genişləndirilməsi, tarixi faktlara obyektiv yanaşmanın əhəmiyyəti və bu sahədə beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi ilə bağlı fikirlərini bölüşüblər.
Panel iclasının sonunda konqres iştirakçıları ilə xatirə şəkli çəkdirilib.
Tarix bir daha sübut etdi ki, böyük ideyaların ömrü onları yaradan insanların ömründən daha uzun olur. Birinci Türkoloji Qurultayın ideyaları da yüz il sonra yenidən Bakıda yaşayır, inkişaf edir və gələcəyə doğru yeni üfüqlər açır. Bu gün Azərbaycan həmin böyük irsin həm qoruyucusu, həm davamçısı, həm də yeni mərhələsinin müəllifidir. Türk dünyasının elmi və mədəni inteqrasiyasına aparan yolun dünən də ünvanı Bakı idi, bu gün də Bakıdır və görünən odur ki, sabah da belə olacaq.
Ən son xəbərləri səhifəmizdən də izləyin
