https://innews.az/uploads/news/2026-07/_innews_06a5e2f9e246795e57897ab42_o.jpg
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində elə dövlətlər var ki, onların qarşılıqlı münasibətləri təkcə ikitərəfli əlaqələrin çərçivəsini aşaraq qlobal siyasi proseslərə təsir göstərir. İran İslam Respublikası ilə Amerika Birləşmiş Ştatları arasında onilliklərdir davam edən siyasi qarşıdurma məhz belə mürəkkəb geosiyasi hadisələrdən biridir. Bu münasibətlər Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik mühitinin formalaşmasına, enerji bazarlarının sabitliyinə, böyük güclər arasındakı rəqabətə və beynəlxalq diplomatiyanın istiqamətlərinə təsir edən əsas amillər sırasındadır.
1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra iki ölkə arasında diplomatik münasibətlərin kəsilməsi yalnız bir siyasi hadisə deyildi. Bu, Yaxın Şərqdə qüvvələr balansını dəyişdirən və yeni ideoloji qarşıdurmanın əsasını qoyan dönüş nöqtəsi idi. İnqilabdan sonra İran öz xarici siyasətini Qərb təsirindən uzaq, milli suverenlik və regional müstəqillik prinsipləri üzərində qurmağa başladı. ABŞ isə bunu regiondakı strateji maraqlarına ciddi çağırış kimi qiymətləndirdi.
Aradan keçən illər göstərdi ki, Tehran və Vaşinqton arasında yaranmış etimadsızlıq adi diplomatik böhran deyil. Əksinə, bu münasibətlər müxtəlif dövrlərdə iqtisadi sanksiyalar, nüvə proqramı ətrafında danışıqlar, regional münaqişələr və hərbi gərginliklə müşayiət olunan uzunmüddətli geosiyasi rəqabətə çevrildi.
İranın xarici siyasətinin əsas məqsədi regional təsir imkanlarını qorumaq, milli təhlükəsizliyi təmin etmək və xarici təzyiqlər qarşısında siyasi müstəqilliyini saxlamaqdır. ABŞ isə Yaxın Şərqdə müttəfiqlərinin təhlükəsizliyini təmin etməyə, İranın nüvə proqramını məhdudlaşdırmağa və Tehranın silahlı qruplar üzərində təsirini azaltmağa çalışır. Məhz bu fərqli strateji baxışlar iki ölkə arasında kompromis əldə olunmasını çətinləşdirən başlıca səbəblərdən biridir.
Son illərdə hadisələrin inkişafı göstərir ki, hərbi ritorika ilə yanaşı diplomatik kanallar da tam bağlanmayıb. Müxtəlif vasitəçilərin iştirakı ilə aparılan danışıqlar, məhbus mübadilələri və gərginliyin azaldılmasına yönəlmiş təşəbbüslər onu göstərir ki, tərəflər birbaşa genişmiqyaslı müharibənin nəticələrinin son dərəcə ağır olacağını anlayırlar. Bununla belə, diplomatik təmasların mövcudluğu münasibətlərin normallaşacağı anlamına gəlmir. Əsas fikir ayrılıqları – nüvə proqramı, sanksiyalar, raket texnologiyaları və regional təsir uğrunda rəqabət – hələ də qalmaqdadır.
Bu gün İran–ABŞ münasibətlərinə yalnız Vaşinqton və Tehran arasında qarşıdurma kimi baxmaq doğru olmaz. Bu münasibətlər eyni zamanda İsrailin təhlükəsizlik siyasəti, Körfəz ölkələrinin strateji mövqeyi, Rusiyanın Yaxın Şərqdə artan nüfuzu və Çinin iqtisadi maraqları ilə sıx bağlıdır. Xüsusilə Çin son illərdə İranla uzunmüddətli iqtisadi əməkdaşlığı genişləndirməklə regionda öz təsir imkanlarını artırmağa çalışır. Rusiya isə İranı Qərbin təsirini balanslaşdıran mühüm regional tərəfdaş kimi qiymətləndirir. ABŞ isə öz növbəsində İsrail və ərəb müttəfiqləri ilə hərbi-siyasi əməkdaşlığı gücləndirərək regiondakı strateji mövqeyini qorumağa çalışır.
Enerji faktoru da bu münasibətlərdə mühüm yer tutur. Hörmüz boğazı vasitəsilə dünya neft ticarətinin əhəmiyyətli hissəsi həyata keçirilir. Burada baş verən hər hansı hərbi və ya siyasi gərginlik beynəlxalq enerji bazarlarında qiymət artımına, daşınma xərclərinin yüksəlməsinə və qlobal iqtisadiyyatda qeyri-müəyyənliyin artmasına səbəb olur. Bu baxımdan İran–ABŞ münasibətləri artıq yalnız regional məsələ deyil, beynəlxalq iqtisadi təhlükəsizlik məsələsidir.
Mənim qənaətimə görə, qarşıdakı illərdə Tehran və Vaşinqton arasında tam siyasi yaxınlaşma ehtimalı aşağı olaraq qalacaq. Lakin tərəflərin qarşılıqlı maraqlarının müəyyən nöqtələrdə üst-üstə düşməsi, xüsusilə regional sabitliyin qorunması və genişmiqyaslı müharibənin qarşısının alınması istiqamətində məhdud əməkdaşlıq imkanlarını tam istisna etmir. Diplomatiya ilə qarşıdurma arasında davam edən bu balans yaxın illərdə də İran–ABŞ münasibətlərinin əsas xüsusiyyəti olacaq.
Nəticə etibarilə, İran və ABŞ arasındakı münasibətlər XXI əsrin geosiyasi mənzərəsini formalaşdıran əsas amillərdən biri olaraq qalır. Bu münasibətlərin gələcək inkişafı yalnız iki ölkənin siyasi qərarlarından deyil, həm də beynəlxalq sistemdə güc balansının necə dəyişəcəyindən, regional aktorların davranışından və qlobal iqtisadi proseslərin istiqamətindən asılı olacaq. Məhz buna görə də İran–ABŞ münasibətlərini təkcə qarşıdurma kimi deyil, yeni dünya nizamının formalaşmasına təsir edən strateji proses kimi qiymətləndirmək daha doğru yanaşmadır.
Müəllif: İsrafil Şükürov
Ən son xəbərləri səhifəmizdən də izləyin
