https://innews.az/uploads/news/2026-11/_innews_495c1edcce6200a21451f4401_o.jpg
Tarix bəzən susur, amma heç vaxt unutmur. Bəzən onilliklər boyu qalın toz qatının altında gizlənən həqiqətlər elə bir məqamda üzə çıxır ki, artıq onları nə inkar etmək mümkün olur, nə də görməzdən gəlmək. İllər uzunu doğma yurdlarından didərgin salınmış yüz minlərlə insanın səssiz həsrəti, gecələr yuxularına girən bulaq səsləri, babalarının məzar daşlarına həkk olunmuş duaları bu gün artıq yeni bir mərhələyə — beynəlxalq hüququn, ədalətin dilinə çevrilib. Qərbi Azərbaycan İcmasının apardığı bu şərəfli mübarizə nə keçmişin acılarına qapanıb qalmaqdır, nə də regionda yeni bir münaqişə ocağı yaratmaq cəhdi. Əksinə, bu, sadəcə bir xalqın öz dədə-baba ocağına sülh yolu ilə, başıuca, ləyaqətlə dönmək iradəsidir.
İnsanın öz doğulduğu torpağa bağlılığı sadəcə coğrafi koordinat məsələsi deyil; bu, kimlik, yaddaş və var olma məsələsidir. İrəvanın qədim məhəllələrindən, Göyçənin mavi sahillərindən, Zəngəzurun sərt qayalıqlarından, Dərələyəzin, Vedinin, Loru-Pəmbəyin bərəkətli düzlərindən zorla çıxarılıb qovulan insanların ürəyindəki o boşluğu heç bir yeni ünvan doldura bilmədi. Çünki Vətən insanın təkcə yaşadığı yer deyil, həm də ruhunun dincəldiyi məkandır. Bu gün irəli sürülən "Qayıdış Konsepsiyası" məhz o narahat ruhların sakitlik tapması, tapdalanmış fundamental insan haqlarının bərpası üçün hazırlanmış strateji yol xəritəsidir.
Bu böyük qayıdış yolunun təməlində üç sarsılmaz prinsip dayanır:
1. Sərhədlərə hörmət, haqqa tələb. Qayıdış ideyası heç bir dövlətin ərazi bütövlüyünü, siyasi müstəqilliyini, suverenliyini hədəf almır. Əksinə, beynəlxalq hüququn tanıdığı sərhədlərə tam hörmət çərçivəsində ən ali insani haqqın — öz yurdunda təhlükəsiz və ləyaqətli yaşamaq hüququnun təmin edilməsini nəzərdə tutur. Dünyanın hər yerində qəbul olunmuş Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi ilə yanaşı, Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt da açıq şəkildə bəyan edir ki, heç kəs öz ölkəsinə, öz evinə qayıtmaq hüququndan məhrum edilə bilməz. Deməli, bizim tələbimiz hər hansı bir ərazi iddiası yox, təbii və müqəddəs insan ləyaqətinin müdafiəsidir.
2. Təhlükəsizlik zəmanəti. Tarixin acı təcrübəsi göstərir ki, təminatsız atılan hər bir addım yeni faciələrə yol aça bilər. İnsanların öz evlərinə qorxu və şübhə içində deyil, tam arxayınlıqla, sabahından əmin şəkildə dönməsi əsas şərtdir. Qayıdış sadəcə fiziki köç deyil, həm də etibarlı həyat mühitinin yaradılması deməkdir. Bunun üçün prosesə beynəlxalq mandata sahib, tərəfsiz təhlükəsizlik missiyasının, eləcə də etibarlı monitorinq mexanizmlərinin cəlb edilməsi zəruri hesab olunur. İnsan ocağında yandıracağı işığın sabah yenidən söndürülməyəcəyinə əmin olmalıdır.
3. Mirasın və mülkiyyətin bərpası. Evindən çıxarılan insanın təkcə divarları deyil, həm də əsrlərlə formalaşmış mədəni mühiti əlindən alınır. Zorla zəbt edilmiş evlərin, bağ-bağçaların, əkin sahələrinin qanuni sahiblərinə qaytarılması, illərdir vurulan maddi-mənəvi yaraların sağaldılması hüquqi zərurətdir. Lakin bundan da önəmlisi, tarixi yaddaşın dirçəldilməsidir. Xəritələrdən silinməyə çalışılan qədim türk-Azərbaycan toponimlərinin bərpası, dağıdılmış məscidlərin, qəbiristanlıqların, tarixi abidələrin yenidən qurulması bu yolun ayrılmaz hissəsidir. Daş yaddaşımız yenidən canlanmadan tam qayıdışdan danışmaq mümkün deyil.
Qeyd edək ki, illərlə yalnız ailə daxilində, nənə-babaların kövrək xatirələrində, köhnə fotoalbomların saralmış vərəqlərində yaşayan Qərbi Azərbaycan dərdi artıq qlobal diplomatiyanın gündəminə daşınıb. Uzun illər informasiya blokadası və beynəlxalq laqeydlik səbəbindən kölgədə qalan həqiqətlər bu gün sistemli, ardıcıl və peşəkar strategiya ilə dünya birliyinə təqdim olunur. Qərbi Azərbaycan İcmasının qısa zaman kəsiyində əldə etdiyi nailiyyətlər bu səsin artıq ən yüksək kürsülərdən eşidildiyini sübut edir.
"Qayıdış Konsepsiyası"nın, eləcə də İcmanın ardıcıl müraciətlərinin Birləşmiş Millətlər Təşkilatının əsas ali orqanlarında — Təhlükəsizlik Şurası, Baş Assambleya, İqtisadi və Sosial Şurada rəsmi sənəd kimi bütün dünya dillərində yayılması sıradan bir diplomatik addım deyil. Şübhəsiz ki, bu, həqiqətin beynəlxalq arxivlərə həkk olunmasıdır. Artıq heç bir tarixçi, siyasətçi, yaxud beynəlxalq təşkilat "biz bu məsələdən xəbərsiz idik" deyə bilməz. Onlarla rəsmi sənədin BMT dövriyyəsinə daxil edilməsi gələcək nəsillər üçün qoyulmuş toxunulmaz hüquqi mirasdır.
Paytaxt Bakının mütəmadi olaraq ev sahibliyi etdiyi beynəlxalq konfranslarda, görüşlərdə bir araya gələn dünyanın nüfuzlu hüquqşünasları, tarixçiləri və münaqişə üzrə ekspertləri də yalnız bir ali məqsəd ətrafında birləşirlər: qaçqın və məcburi köçkün hüquqlarına tətbiq olunan ikili standartlara son qoymaq. Dünyanın bir nöqtəsində bu hüquqları qızğın müdafiə edən dairələrin azərbaycanlı qaçqınların taleyinə göz yumması ədalət prinsipinə ziddir. UNESCO-dan Avropa Şurasınadək, ATƏT-dən İslam Əməkdaşlıq Təşkilatınadək uzanan bu geniş dialoq xətti həm də Ermənistan ərazisində sistemli şəkildə məhv edilmiş Azərbaycan mədəni irsinin beynəlxalq nəzarətə götürülməsi üçün real zəmin yaradır. Mədəni irs təkcə bir xalqa yox, bütün bəşəriyyətə məxsusdur, odur ki, onun dağıdılmasına susmaq bəşəri dəyərlərə xəyanətdir.
Diplomatiya meydanında sözün gücü nə qədər vacibdirsə, masanın üstünə qoyulan faktların dəqiqliyi də bir o qədər həlledicidir. Müasir dünyada emosiyalarla deyil, təkzibolunmaz sübutlarla danışmaq lazımdır. Qərbi Azərbaycan İcması bu gün tarixdə misli görünməmiş böyük bir yaddaş arxivi qurur. Bu, sadəcə statistika toplamaq deyil, bir xalqın varlıq sənədinin yenidən yazılmasıdır. Vaxtilə 300-ə yaxın yaşayış məntəqəsindən zorla çıxarılmış hər bir ailənin taleyi, onların sandıqlarda, köhnə qovluqlarda göz bəbəyi kimi qoruyub saxladıqları mülkiyyət sənədləri, doğum şəhadətnamələri, dağıdılmış təsərrüfatlarının hesabı bir-bir toplanaraq rəqəmsal bazada sistemləşdirilir.
On minlərlə ailənin yaşadığı maddi-mənəvi itkilərin dəqiq rəqəmlərlə ifadə olunması, yüzlərlə kənd üzrə demoqrafik xəritələrin yenidən işlənməsi gələcək hüquqi proseslərin ən güclü sübut bazasıdır. Sabah hər hansı beynəlxalq məhkəmə, yaxud komissiya qarşısında məhz bu sənədlər danışacaq. Hər bir sənəd bir insan ömrünün, bir ailənin yarımçıq qalmış hekayəsinin şahididir.
Bütün bu proseslərə nəzər saldıqda aydın olur ki, Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyası həm də gənc nəsil üçün böyük bir vətənpərvərlik məktəbidir. İrəvanı, Göyçəni, Zəngəzuru şəxsən görməyən, lakin o torpaqların adını eşidəndə qəlbi sızlayan bir gənclik yetişir. Onlar bilirlər ki, bu missiya sadəcə ata-baba yurduna səfər deyil, həm də əcdadlarının ruhu qarşısında mənəvi borcu yerinə yetirməkdir.
Qərbi Azərbaycan həqiqətləri bizə bir müdrik sözü xatırladır: ədalətin vaxtı keçmir. Zaman dəyişə, siyasi konyunkturalar yenilənə, nəsillər bir-birini əvəz edə bilər, lakin insanın öz Vətəninə olan haqqı əbədidir, heç bir qərarla ləğv edilə bilməz. Bu missiya regionda xalqlar arasında illərdir qırılmış etimad körpülərini yenidən qurmaq, Cənubi Qafqaza kağız üzərində deyil, insanların ürəyində yaşayan dayanıqlı sülh gətirmək üçün yeganə açardır. Böyük sülh yalnız masalar arxasında imzalanan müqavilələrlə deyil, haqqı tapdanmış insanların öz doğma evlərinə, isti ocaqlarına ləyaqətlə qayıdışı ilə tamamlanır.
Aynurə Əliyeva,
ADPU-nun elmi işçisi, müəllim
Ən son xəbərləri səhifəmizdən də izləyin
