https://innews.az/uploads/news/2023-02/_innews_64af09efd36210fba84b49def_o.jpg
Türk dünyasının ən qədim aləti olan saz bizə Dədə Qorqudan, Koroğludan gələn milli- irsi alətdir. Əvvəlcə saza qopuz da deyilirdi. İfa edənə Aşıq, Varşaq, Yanşaq, Dədə, Ozan deyilirdi. Saz türkcə "aş" kökündən nəğmə, mahnı, "aşılamaq" oxumaq.
Sazın üç növü var. Cürə, Ana, Meydan saz.
CÜRƏ SAZ - kiçik sazda deyilir. Az yazlışlı uşaqlar ve ya arkestra ifa edir.
ANA SAZ - Orta həcmli olan sazdı. Qara sazda deyilir.
MEYDAN SAZ - digər sazlara həcmcə böyükdür. Tavar sazda deyilir. Tavar saz çanağı daha geniş qolları böyük ana ve cürə saza nisbətən qalındır. Simlərinin və aşıqlarının sayı 9 ve 11 dir. Sazın çanağ hissəsi xırda qabırğalardan ibarətdir. Burda 7,9,11 qabırğaya qədər olur. Bir sözlə qabırğadan aslıdır. Çanağn genişliyinə görə qabırğaların sayı deyişir. Konkret ölçü ve sayı yoxdur.
BEÇƏ - Qoldan çanağı bir birinə birləşdirir.
SİNƏ - Beçəynən çanağın üzərini adlanan hissə örtən hissə .
XƏRƏK - Çanağın altında olan hissədir - çanağın alt xərəyidə deyilir. Sinəndəki hissə - sinə xərəyi, böyük xərək, və orta xərək deyirlər. Qolun üzərindəki hissə kiçik xərək- qol xərəyi və ya baş xərəyi də deyilir. İki xərəyin yuxarı hissəsində qalın bağlanmış qalın bir pərdə var. Bu pərdəyə xərəy arasıda deyirlər. Kiçik xərəydən keçib aşıqlara bağlanan simləri sıxır ki, qola yanaşdırma funksiyasını yerinə yetirsin və daha düzgün səs verməsini tənzim edir.
MİZRAB - Təzənə də deyilir. Sazı çalmaq üçün isdifade olunan vastədir. Albalı ağacınana düzəlir. Çanağı və sinə hissəsi tut ağacınan düzəlir. Qol hissəsi qoz ağacınan aşıqları armut ve yaxud başqa ağaclardan düzəlir. Klasik Azerbaycan sazın an söhbət edek.
Klasik Azerbaycan sazının pərdələri 2 qrupa bölünür.
Amma müasir dövrdəki saza əlavə pərdələrdə bağlanır. Natamam pərdə anlayışı burdan ortaya çıxır. 1 sesde olan 1/4 ə bərabər olan səsə 1/4 pərdə, həmin pərdənin səslərinə uyğun 1/4 hədləri deyilir. Yəni natamam(tam olmayan, yarım) pərdə deyilir.
Sazda pərdələr - 7 əsas və 5 yarım pərdə var. Ümumi 12 pərdədir.
Baş pərdə, Orta pərdə- Ruhani pərdə də deyilir, Şah pərdə, Ayaq Divani pərdə, Bayatı pərdə- Çoban Bayatı pərdsi də deyilir, Ayaq Şah pərdə - Koroğlu pərdəsidə deyilir, sonuncu Əsas pərdə- Kök və ya Yetim pərdə də deyilir. 7əsas pərdə olduğu kimi 7 əsas kök də var. Kök əsas pərdələrin adlarına uyğundur. Yarım pərdə- Baş pərdədən yuxarıda olan - gür pərdə də adlanır. Orta və Şah pərdə arasında, Şah və Ayaq Divani pərdəsi arasında, Bayatı və Ayaq Divani pərdəsi arasında, Ayaq Şah və Kök pərdə arasında yarım pərdələr var. Tam aşağı hissədə olan pərdələr beçə pərdələridir. Beçə pərdələr yuxarıdakı pərdələrdən bir oktava zildir.
Klasis Azərbaycan sazlarının simləri 3 qrupa bölünür. Aşağıdan yuxarıya isdiqəmətdə sayılır. Aşağıdakı qrup simlər- birinci qrup simləri dir. Bu simlərə deyilir zil simləri, ana simləri, barmaq simləri deyilir.
İkinci qrup simlər- ortadakı simlərdir. Bu simlərə dəm simlər və yaxud köklənən simlər deyilir.
Yuxarıdakı qrup simlər-üçüncü qrup simlər bəm və yaxud pərt simlər deyilir.
YUNESKO - nun irsi siyahısına bəşəriyyətin toxunulmaz mədəniyyəti olaraq 2009 cu ildə daxil edilmişdir.
BDU tələbəsi Südabə Məmmədova.
